Працэс пайшоў

• Ірына Халіп
• 9.01.2026, 23:26

Бурлівы пачатак года — прыкмета перамен.

Нішто так не радуе ў пачатку года, як чарга бурлівых падзей, што змяняюць свет. «Уваскрэсенне» камандзіра РДК Дзяніса Капустіна разам з паловай мільёна долараў, перададзеных Крэмлём у Украіну за яго забойства (цяпер гэтыя грошы пойдуць на патрэбы Узброеных сіл Украіны), арышт Мадуры амерыканцамі, нарастаючыя пратэсты ў Іране – з такім пачаткам год дакладна не будзе звычайным.

Свет даўно ўжо ні на што не гадзіцца, гэта мы ўсе зразумелі. Але непахіснасць зла, што паступова становіцца нормай і выклікае прывыканне, на фоне такіх падзей зноў апынаецца пад вялікім сумневам, а перамены становяцца ўжо не проста жаданымі, а адчувальнымі, рэальнымі, вагомымі. І хай гэта пакуль не ў нас, а ў іншых краінах і нават на іншых кантынентах, — Сусвет уладкаваны так, што любое важнае для сусветнага парадку здарэнне выклікае ланцуговую рэакцыю. Далёка не заўсёды гэта вядзе да перамен да лепшага. Але да перамен — ужо дакладна заўсёды.

Зімой 2011 года, калі мы, удзельнікі Плошчы-2010, сядзелі ў СІЗА КДБ, дурныя кадэбэшнікі спрабавалі расказамі пра «арабскую вясну» нас дэмаралізаваць. Яны казалі: «Пра вас даўно ўсе забыліся, вы з учарашніх навін, у свеце такое адбываецца — рэвалюцыя ў Тунісе, рэвалюцыя ў Егіпце, рэвалюцыя ў Емене!» Яны не зразумелі, наколькі нам, рэвалюцыянерам, гэта падымала настрой і ўмацоўвала дух. У свеце ідуць рэвалюцыі — значыць, дыктатары ўсё ж атрымліваюць па заслугах. Гэта сагравала нас у халодныя турэмныя ночы мацней, чым чай у жалезнай кружцы. Пачаўшыся ў Тунісе, серыя рэвалюцый перакінулася на іншыя арабскія краіны. Ужо выйшаўшы з турмы, мы змаглі ўласнымі вачыма на вялікіх экранах убачыць прыніжэнне і смерць агіднейшага Кадафі. Рэвалюцыя не прыходзіць адна, што тут скажаш.

А за некалькі гадоў да таго мы бачылі, як адзін за адным змяняюцца воляй людзей, што выйшлі на плошчу, рэжымы ва Украіне, потым у Грузіі, затым у Кыргызстане. Наступнымі былі мы — Плошча-2006, намётавы гарадок, развагі журналістаў сусветных медыя пра тое, як назваць беларускую рэвалюцыю: васільковай ці белай? Нашы пратэсты былі падаўленыя, але яшчэ да таго мы паспелі з захапленнем і лёгкай зайздрасцю ўбачыць, як адважныя людзі адмаўляюцца прымаць будучыню, якую ім спрабуюць навязаць махляры, і адстойваюць сваё права вырашаць, як ім жыць. Мы вымаўлялі, як назвы кніг або любімых песень, — «аранжавая рэвалюцыя, цюльпанавая рэвалюцыя, рэвалюцыя руж». Мы насілі аранжавае ў знак салідарнасці з украінцамі, куплялі цюльпаны і ружы. Разумелі, што такі ланцуг падзей можа захапіць і нас. Яна і захапіла — праўда, не так, як мы марыялі: ад тых рэвалюцый нам урэшце дастаўся Курманбек Бакіеў, што акопаўся дзесьці ці ў Налібоцкай пушчы, ці ў Драздах. Яго бязлітасна змяла наступная кыргызская рэвалюцыя — дарэчы, у 2010 годзе. Дык і наша Плошча была часткай вялікага рэвалюцыйнага працэсу. Ды і 2020 год, калі Беларусь ахапілі наймасавейшыя пратэсты, — гэта не толькі пандэмія кавіду. У тым годзе пратэставалі Арменія і Іран, Хабараўскі край Расіі і Перу, Ганконг і Ліван. А ў Кыргызстане і ўвогуле восенню пачалася рэвалюцыя, якая прывяла да адстаўкі чарговага прэзідэнта.

Можна ўзгадаць аксамітныя рэвалюцыі ў Усходняй Еўропе на зыходзе СССР, калі камуністычныя дыктатуры абсыпаліся, як асеннія дрэвы, пасля выхаду на вуліцы тысяч пратэстоўцаў. Можна ўзгадаць 1968 год — масавыя антываенныя пратэсты ў ЗША, «Пражскую вясну», студэнцкія пратэсты ў Еўропе і нават васьмярых смельчакоў, што выйшлі на Чырвоную плошчу ў Маскве. Можна ўзгадаць падзенне адразу чатырох імперый у канцы Першай сусветнай і дэкаланізацыю пасля Другой.

А можна яшчэ далей у гісторыю паглыбіцца, і гэта толькі пацвердзіць непазбежнасць ланцуговай рэакцыі. «Вясна народаў», Рэфармацыя, Вялікае перасяленне народаў, хоць бы катастрофа бронзавага веку… Усе гэтыя падзеі сусветнай гісторыі ўрэшце атрымалі агульныя кароткія назвы, аб’яднаныя адным тэрмінам для прастаты разумення нашчадкамі. Але кожная з іх — гэта велізарная колькасць узрушэнняў, паўстанняў, бунтаў, што адбываліся ў розных краінах і рэгіёнах. «Вясна народаў» ахапіла Францыю, Данію, Швецыю, Швейцарыю, Германію, Польшчу, румынскія княствы. Рэформацыя — гэта велізарная колькасць антыцаркоўных бунтаў, што скончыліся Трыццацігадовай вайной, рэлігійным перадзелам Еўропы і асновамі свабоды веравызнання.

Адным словам, калі ўжо пачалося — чакай працяг. Або не чакай, а далучайся. У любым выпадку, пачатак 2026 года сведчыць пра тое, што нас усіх чакаюць новыя ўзрушэнні і перамены. Ці прывядуць яны да таго, чаго мы ўсе чакаем і дзеля чаго ўжо многім ахвяравалі, невядома. Але сумна ў новым годзе дакладна не будзе, з чым нас усіх і віншую.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org