Дыктатуры на мыліцах

• Ірына Халіп
• 30.01.2026, 13:34

Выбі — рухне

Апошнім часам я часта кантактую са сваімі іранскімі калегамі. Слухаю іх аповеды пра забойствы пратэстоўцаў і словы захаплення сваім народам, які нават пры адключаным інтэрнэце ўмудраецца быць на крок наперадзе карнікаў і ва ўмовах жахлівай рызыкі ўсё ж такі перадаваць інфармацыю ў свабодны свет. Адно з такіх месцаў, куды сцякае інфармацыя і дзе фактычна ў анлайн-рэжыме складаецца мартыролаг, — гэта сайт IranWire. Я чытаю яго кожны дзень.

Яго заснавальнік і галоўны рэдактар — Мазіяр Бахары, іранскі журналіст і дысыдэнт. У Тэгеране ён працаваў карэспандэнтам часопіса Newsweek. Падчас Зялёнай рэвалюцыі 2009 года Мазіяр асвятляў пратэсты і быў арыштаваны. Яго катавалі ў турме Эвін, яго схілялі да супрацоўніцтва, яму пагражалі расправай з сям'ёй. Пазней, калі Мазіяра ўсё ж такі вызвалілі пад заклад дзякуючы міжнародным журналісцкім арганізацыям, якія ўнеслі неабходную суму, ён здолеў уцячы з краіны і цяпер вядзе страшную хроніку рэпрэсій.

Мы размаўлялі пра сітуацыю ў Іране, і Мазіяр сказаў: «Каб рэжым рухнуў, трэба, каб адбылася адна з дзвюх рэчаў. Ці Хаменеі павінен памерці, ці Кітай павінен перастаць падтрымліваць рэжым». Стоп, падумала я. Гэта мне нешта вельмі нагадвае. Ну вядома, роднае-знаёмае, сінявокая. Ці Лукашэнка павінен памерці, ці Расія павінна перастаць падтрымліваць нашу дыктатуру. Проста як у складзеным пасьянсе — усе карты акуратна склалі калоду, і нават куткі супалі.

Здавалася б, нічога агульнага. Калгасны дыктатар і рэлігійны фанатык, зусім розныя прычыны масавага выхаду на пратэсты, ды і схемы рэпрэсій не надта падобныя. Не кажучы ўжо пра радовішчы іранскай нафты, якая цяпер за бясцэнак нелегальна ідзе ў Кітай і якой на нашай зямлі ад роду не было. І тым не менш — дзіўна шмат агульнага.

І фундаменталісцкая дыктатура з нафтай, і калгасная дыктатура без нафты трымаюцца, бо ў іх ёсць мыліцы. У Беларусі гэта Расія, для Ірана — Кітай. Ён купляе санкцыйную нафту (хаця і танна, затое шмат) і пастаўляе рэпрэсіўныя тэхналогіі — напрыклад, для сачэння або стварэння «вялікіх кітайскіх файрволаў» у інтэрнэце. (Дарэчы, Расія таксама прысутнічае ў Іране, але хутчэй у якасці ролевай мадэлі, на метафізічным узроўні.) І, вядома, у абедзвюх краінах — прастарэлы дыктатар, аб смерці якога мараць усе: і тыя, хто выходзіць на пратэсты, і тыя, хто ніколі не выходзіў. Ды і самі дыктатары гатовыя памерці або перабіць усё насельніцтва, але толькі не сысці добраахвотна, каб урваць шанец пражыць мірным пенсіянерам яшчэ шмат спакойных гадоў. Дзве крывыя, касабокія, груба вытэсаныя мыліцы. Але выбі гэтыя мыліцы — хай хоць адну з іх — і рухне ўся канструкцыя. Прычым нават не як картачны домік, а як бетонная пліта — з грукатам, пахаваўшы пад сабой тых, хто яе падтрымліваў.

Рэакцыя на пратэсты — таксама вельмі падобная. «Трымайцеся, увесь свет з вамі, дапамога ўжо ў дарозе, мы вам апладзіруем, мы не пакінем вас сам-насам з карнікамі», — усё гэта чулі і мы пяць з паловай гадоў таму, і іранцы сёлета. Урадавыя будынкі ў еўрапейскіх краінах падчас нашых пратэстаў падсвечваліся бел-чырвона-белым у знак салідарнасці з беларусамі. Еўрапейскія палітыкі выходзілі на пікеты да пасольстваў Беларусі і станавіліся ў ланцугі салідарнасці. Таксама еўрапейскія і амерыканскія палітыкі прыходзілі на мітынгі іранскай дыяспары, а Еўрасаюз урэшце прызнаў КСІР тэрарыстычнай арганізацыяй. Але ў выніку і мы, і іранцы заставаліся са сваімі карнікамі сам-насам, тварам да твару, пад шматгалосы зладжаны хор, што выконваў вечнае «мы выказваем глыбокую занепакоенасць».

І ўсё ж такі дыктатуры — непастаянныя, нестабільныя, неўстойлівыя. Хоць бы таму, што трымаюцца на мыліцах. Чапляюцца за такія ж дыктатуры, жменямі прымаюць таблеткі ці то ад атлусцення, ці то ад дэменцыі — і ўсё роўна ўрэшце падаюць. І чамусьці гэтае падзенне заўсёды становіцца такім смешным, быццам гэта не страшная дыктатура руйнуецца, а проста тлусты бароў што было сілы плюхнуўся ў брудную лужыну.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org