Наталля Радзіна: Сёння дыктатара могуць арыштаваць у ўласнай спальні
- 28.01.2026, 12:03
І ўсё яго акружэнне радасна пойдзе на здзелку.
Чаму прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі загаварыў пра Беларусь? Як захоп ЗША венесуэльскага дыктатара Нікаласа Мадуры паўплываў на Лукашэнку? Хто можа здаць беларускага кіраўніка? Што стаіць за заявамі экс-палітвязніцы Марыі Калеснікавай пра дыялог з рэжымам Лукашэнкі?
Пра гэта і не толькі мы пагаварылі з галоўнай рэдактаркай сайта Charter97.org Наталляй Радзінай.
– Год пачаўся з яскравых падзей — захоп амерыканскімі вайскоўцамі венесуэльскага дыктатара Нікаласа Мадуры, маштабныя пратэсты ў Іране. Судзячы па рэакцыі, многія беларусы натхніліся. Як вы думаеце, з якімі пачуццямі сустракалі пачатак года Лукашэнка і яго акружэнне?
– Думаю, дыктатар цяпер у моцным стрэсе. Падзеі развіваюцца так, што магчымыя любыя, самыя неверагодныя сцэнары, якія нават немагчыма пралічыць, не кажучы ўжо пра падрыхтоўку. Таму Лукашэнка цяпер у паніцы.
Выкраданне і арышт сябра Мадуры, народныя хваляванні ў Іране сведчаць, што турбулентныя часы надышлі і для дыктатараў. Дональд Трамп, як бы мы яго ні ацэньвалі, запусціў працэсы, якія ўжо сталі некіраванымі. Раней правілы парушалі толькі «дрэнныя хлопцы», а дэмакратычныя дзяржавы марна заклікалі іх да парадку. Але раптам высветлілася, што ў Венесуэле дыктатара могуць арыштаваць ноччу ў ўласнай спальні, а ў Іране ў адказ на забойствы мірных дэманстрантаў па цэнтрах прыняцця рашэнняў могуць ударыць амерыканскімі далёкабійнымі ракетамі.
Таму цяпер Лукашэнку вельмі некамфортна. Завяршэнне вайны дыктатару не выгодна. Ужо з’явілася інфармацыя, што прэзідэнт ЗША мае намер паставіць кропку ў сваім пасярэдніцтве ў перамовах паміж Расіяй і Украінай да 15 мая.
Еўропа ж, як мы бачым, працягвае захоўваць прынцыповасць і не мае намеру здымаць санкцыі з беларускай дыктатуры, бо гэта нясе пагрозу бяспецы краін ЕС. У сувязі з гэтым разлік Лукашэнкі на хуткае зняцце з яго ўсіх заходніх санкцый не апраўдваецца.
— 23 студзеня Лукашэнка ў абыход Генштаба падняў па трывозе мехбрыгаду на Віцебшчыне. Пазней прапагандысты тлумачылі, што мэта праверкі — адпрацоўка супрацьдзеяння «венесуэльскаму сцэнару», калі бліжэйшае акружэнне і армія «здалі» дыктатара. Ці магчыма паўтарэнне падобнага сцэнару ў Беларусі? Хто можа «здаць» Лукашэнку?
– Так хто заўгодна. Лукашэнку можа здаць усё яго акружэнне, уключаючы ягоных уласных сыноў. Вы думаеце, у яго сям’і захаваліся нейкія нармальныя чалавечыя пачуцці і адносіны? Упэўненая, што не. Дыктатар здзейсніў такую колькасць злачынстваў, уключаючы забойствы апанентаў, татальную карупцыю і крадзеж, што ўсе катэгарычна не хочуць апынуцца ў коле яго саўдзельнікаў у момант расплаты.
Адсюль і паніка, праверкі і адпрацоўка венесуэльскага сцэнару. Усё гэта — жаласная спроба Лукашэнкі сказаць уласнаму акружэнню: маўляў, захочаце мяне здаць — не атрымаецца. Але ўсім ясна, што ў выпадку чаго такую спецаперацыю ў Беларусі могуць правесці ў два рахункі, і ніхто не будзе абараняць прыстарэлага дыктатара цаной уласнага жыцця. Усе дружна і ахвотна пойдуць на здзелку — абы толькі самім не прапасці. Агульнавядома, што ў Лукашэнкі няма падтрымкі ў народзе, але не варта перабольшваць і яго падтрымку баязлівай наменклатурай.
— Былая палітвязніца, экс-кіраўніца штаба былога прэтэндэнта на пасаду прэзідэнта Беларусі Віктара Бабарыкі Марыя Калеснікава ў інтэрв’ю Financinal Times заявіла, што Еўропе трэба пайсці за прыкладам ЗША і пачаць дыялог з Лукашэнкам, бо ён — «прагматычны чалавек, які разумее мову бізнесу». Яе словы выклікалі буру крытыкі сярод беларусаў. Чаму сёння гучаць падобныя галасы з заклікам да зняцця санкцый і якую «мову» насамрэч разумее Лукашэнка?
– Лукашэнка разумее толькі мову сілы. І Марыя Калеснікава, якая сёння заклікае да «вяртання нармальных адносін з дыктатарам», сама выйшла на волю толькі дзякуючы санкцыям, якія былі ўведзеныя супраць беларускага рэжыму. Калі б Лукашэнку зарэз не трэба было зняцце санкцый з «Белавія» і беларускага калію, не было б ніякіх перамоваў з амерыканцамі, і ні Калеснікава, ні іншыя палітвязні на волю не выйшлі б. Таму для пачатку кіраўніцы штаба Віктара Бабарыкі трэба зразумець, што з’яўляецца прычынай, а што — следствам.
Чаму сёння гучаць такія галасы? Як правіла, за зняцце санкцый ратуюць або людзі несвядомыя і тыя, хто не ведае гісторыі ўзаемаадносін Лукашэнкі з заходнімі краінамі на працягу 32 гадоў дыктатуры ў Беларусі, або людзі, завербаваныя беларускімі спецслужбамі. Думаю, Марыя Калеснікава проста некампетэнтная. Увогуле, дзіўна, што музыкантка без вышэйшай адукацыі і якога-небудзь досведу палітычнай барацьбы сёння разважае пра міжнародную палітыку і лічыць для сябе нармальным даваць парады кіраўнікам заходніх дзяржаў. Пяць гадоў, якія Марыя Калеснікава правяла ў беларускай турме, безумоўна, выклікаюць павагу, аднак ніяк не дадаюць ёй прафесіяналізму і кампетэнтнасці.
Сёння Марыя Калеснікава скардзіцца, што беларусы яе не зразумелі і «захэйцілі», і кажа, што пасля зняволення мае права гаварыць што заўгодна. Ад сябе асабіста — калі ласка, нясіце любую лухту, але не ад імя беларусаў. Бо гэта надзвычай небяспечна. Мы ўжо бачым прэцэдэнт расійскага Фонду барацьбы з карупцыяй (ФБК), прадстаўнікі якога не ў стане сказаць, чый Крым, і падтрымаць расійскія добраахвотніцкія падраздзяленні ў складзе ЗСУ. У выніку ўсё гэта кляймом кладзецца на ўсю расійскую апазіцыю, якой даводзіцца пастаянна апраўдвацца перад Украінай і краінамі Захаду.
Марыя Калеснікава, як і яе шэф, былы кіраўнік расійскага «Белгазпрамбанка» Віктар Бабарыка, таксама не ў стане даць ясныя і дакладныя адказы на падобныя пытанні. Калі яны будуць працягваць у тым жа духу і лабіраваць легітымізацыю дыктатара Лукашэнкі, думаю, яны хутка маргіналізуюцца.
— Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі двойчы літаральна за тры дні казаў пра Беларусь. Спачатку з трыбуны форуму ў Давосе, затым — на гадавіне паўстання Касцюся Каліноўскага ў Вільнюсе. Кіраўнік украінскай дзяржавы казаў пра пратэсты 2020 года, калі свет не падтрымаў паўсталых беларусаў, і пра непазбежнасць дэмакратычных змен у Беларусі. Чаму ўкраінскі прэзідэнт у апошні час так часта гаворыць пра нашу краіну?
– Безумоўна радуе, што прэзідэнт Украіны ўжо некалькі разоў за апошні час казаў пра Беларусь, пра неабходнасць дэмакратычных пераўтварэнняў і еўрапейскі шлях развіцця нашай краіны. Аднак, на мой погляд, Уладзімір Зяленскі занадта позна спахапіўся. Многія рэальныя магчымасці для змянення сітуацыі ў нашай краіне ўкраінскім кіраўніцтвам былі ўпушчаныя.
У Давосе Зяленскі папракнуў Еўропу, што яна належным чынам не падтрымала рэвалюцыю ў Беларусі ў 2020 годзе. Гэта праўда. Але што ў гэты час зрабіў сам украінскі прэзідэнт? Нічога. Ніякай дапамогі беларускія дэмакратычныя сілы ні тады, ні пазней не атрымалі. Украінскія ўлады асудзілі рэжым у Мінску толькі на словах, пачалі называць Лукашэнку самазваным прэзідэнтам, але не ўвялі супраць яго рэжыму сур’ёзных санкцый. Беларускі рэжым атрымаў ад Украіны мільярды долараў за нафтапрадукты з расійскай нафты, якія ішлі, у тым ліку, на ўмацаванне сілавых структур і ўтрыманне расійскіх войскаў, што ўжо знаходзіліся на тэрыторыі Беларусі.
У 2021 годзе Украіна, хоць і была дзяржавай, асацыяванай з ЕС, не падтрымала сектаральныя санкцыі, уведзеныя Еўрасаюзам у адносінах да беларускай дыктатуры. А гэта сапраўды магло б прадухіліць наступ расійскай арміі з тэрыторыі Беларусі ва Украіну ў 2022 годзе, пра непазбежнасць якога беларускія апазіцыйныя палітыкі папярэджвалі ўлады ў Кіеве на працягу некалькіх гадоў.
Калі пачалася шырокамаштабная вайна, ваяваць ва Украіну масава паехалі беларускія добраахвотнікі. Пры Міжнародным легіёне было створана беларускае вайсковае падраздзяленне, названае палком імя Кастуся Каліноўскага. Тады сапраўды былі ўсе шанцы стварыць на базе гэтага падраздзялення поўнавартасную брыгаду або нават дывізію з беларусаў. Трэба было толькі даць беларусам магчымасць вызваліць уласную краіну, абараніўшы тым самым, дарэчы, Украіну з поўначы. Аднак далей некалькіх заяў Зяленскага, што такая аперацыя перспектыўна магчымая, справа не пайшла. Беларускім добраахвотнікам нават думаць забаранілі пра наступ у Беларусь.
Тысяча грамадзян Беларусі гераічна змагаліся за свабоду Украіны, каля ста чалавек загінулі. Сёння палка Каліноўскага, па сутнасці, ужо не існуе. Таму што беларусам не далі магчымасці вызваліць сваю краіну, а таксама з-за адсутнасці рэальнай дапамогі палку з боку офіса Святланы Ціханоўскай, якая сядзіць на велізарных фінансавых патоках, але не задзейнічала свае магчымасці для дапамогі беларускаму добраахвотніцкаму руху.
Сотні беларускіх добраахвотнікаў працягваюць змагацца за Украіну ў розных часцях ЗСУ. Ім сёння патрэбная падтрымка гэтак жа, як і беларускім ветэранам вайны ва Украіне.
Чаму Уладзімір Зяленскі менавіта зараз стаў больш гаварыць пра Беларусь? Мне здаецца, што гэта проста спроба тролінгу і шантажу Лукашэнкі, спроба паказаць яму, што калі будзеш нам пагражаць «Арэшнікам», мы можам падтрымаць тваю апазіцыю. Не больш за тое. Вельмі хачу памыліцца, але пакуль я не бачу якаснай змены стаўлення да беларускай дэмакратычнай апазіцыі і беларускіх добраахвотнікаў.
— Зяленскі ўпершыню сустрэўся ў Вільнюсе са Святланай Ціханоўскай і запрасіў яе ў Кіеў. Якія крокі магла б зрабіць Украіна, каб з’явілася рэальная стратэгія адносна Беларусі?
– Думаю, сустрэча Зяленскага з Ціханоўскай занадта пераацэненая. Адбыўся кароткі размова ў рамках мерапрыемстваў у гонар гадавіны Студзеньскага паўстання 1863 года. Верагодна, па просьбе польскага або літоўскага прэзідэнтаў. Добра, што беларуская апазіцыя была прадстаўленая на гэтым мерапрыемстве, але давайце дачакаемся канкрэтных дзеянняў, а не проста словаў і жартаў пра шпіца Лукашэнкі. Дарэчы, хоць правоў у беларусаў у ўласнай краіне сапраўды сёння практычна няма, параўноўваць беларускі народ з сабакам украінскаму прэзідэнту не варта. Ды ўвогуле не варта жартаваць пра трагедыю цэлай нацыі, найлепшыя прадстаўнікі якой знаходзяцца ў нечалавечых умовах у турмах.
За пяць гадоў мы ўбачылі сотні сустрэч Святланы Ціханоўскай са сусветнымі лідэрамі, аднак практычны вынік яе ваяжаў — часцей нулявы. Наадварот, стаўленне да беларусаў у краінах ЕС і ЗША толькі пагаршаецца, а стратэгіі адносна Беларусі ў Захаду як не было, так і няма. Усё абмяжоўваецца пратакольнымі фотаздымкамі і пустымі заявамі. Таму і ад яе сустрэчы з украінскім прэзідэнтам я таксама асабліва нічога не чакаю. Што яны абмяркоўвалі, згодна з паведамленнем прэс-службы? Ціханоўская прасіла Зяленскага прызначыць спецыяльнага прадстаўніка па сувязях з дэмакратычнай апазіцыяй, актывізаваць супрацоўніцтва ўкраінскіх дзяржаўных органаў з яе прадстаўнікамі і пачаць абмеркаванне магчымасці крымінальнага пераследу Лукашэнкі ў рамках МКС. Як усё гэта прыблізіць Беларусь да свабоды? Ніяк.
Што Украіне насамрэч трэба рабіць цяпер? Нарэшце ўсвядоміць, што без вызвалення Беларусі пагроза з поўначы для краіны будзе захоўвацца. Пераконваць у гэтым заходніх саюзнікаў, якія самі знаходзяцца пад пагрозай, у першую чаргу краіны Балтыі і Польшчу. Сумесна з еўрапейскімі краінамі фарміраваць стратэгію вызвалення Беларусі, у тым ліку, у залежнасці ад сітуацыі, і ваенным шляхам. З улікам таго, што Лукашэнка (а значыць, Пуцін) працягваюць пагражаць еўрапейскім краінам ядзернымі ракетамі, і Украіна, і краіны ЕС маюць права дзейнічаць прэвентыўна ў мэтах самаабароны і ўласнай бяспекі.
— На гадавіне паўстання Каліноўскага з’явіўся сімвалічны кадр з сцягамі Польшчы, Украіны, Літвы і бел-чырвона-белым сцягам Беларусі, а прэзідэнты Літвы і Польшчы гаварылі пра еўрапейскую будучыню нашай краіны. Вы раней сцвярджалі, што Захад доўга не бачыў Беларусь часткай Еўропы. Ці змянілася гэтае стаўленне цяпер?
– Беларусь — неад’емная частка Еўропы. Кастусь Каліноўскі — беларускі нацыянальны герой, які таксама яднае нас з Літвой і Польшчай. У 2019 годзе, калі ў Вільнюсе ўрачыста перапахавалі парэшткі кіраўнікоў антырасійскага паўстання, большасць сцягоў, паднятых на цырымоніі, былі беларускімі. Тады гэты нацыянальны ўздым сярод беларусаў быў адным з прадвестнікаў рэвалюцыі 2020 года.
Тое, чаго пакуль не хочуць разумець у Германіі або Францыі, добра разумеюць у суседніх з Беларуссю Літве і Польшчы. Па-першае, у гэтых краінах добра ведаюць гісторыю нашай зямлі, якая стагоддзямі была часткай такіх еўрапейскіх дзяржаў, як Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая. Мы блізкія палякам і літоўцам гістарычна і ментальна, мы таксама былі акупаваныя Расійскай імперыяй, як і іх землі. І мы таксама мусім адарвацца ад Расіі і вярнуцца ў Еўропу, стаўшы свабоднай дэмакратычнай краінай і членам Еўрапейскага саюза. І толькі ў гэтым заклад бяспекі для Літвы, Латвіі, Польшчы, Украіны і ўсёй Еўропы ў цэлым.