«Даўжэй за ўсіх трымалася бібліятэка»
- 27.01.2026, 10:26
Як знікаюць беларускія вёскі.
Выданне «Салідарнасць» паглядзела, як выглядае агульная карціна за гэтыя дзесяцігоддзі і ў якіх рэгіёнах больш за ўсё памерлых вёсак. А таксама ўспомнім, як улады «адраджалі» беларускае сяло і параўнаем, ці супадаюць планы з рэальнасцю.
За гады ва ўладзе Аляксандр Лукашэнка не раз казаў пра тое, што бачыць адной з найважнейшых сваіх задач «выратаванне вёскі». Вось і напрыканцы 2025 года ён паўтарыў гэты тэзіс на так званым «Усебеларускім народным сходзе». Але словы — словамі, а што мы маем у рэальнасці?
Толькі за мінулы, 2025 год, у Беларусі спынілі існаванне 9 вёсак і пасёлкаў. Аляксееўка, Бязбожнік, Важаны, Давыдава, Заломы, Заручча, Калініна, Малая Дзешчанка, Мігай — назвы гэтых населеных пунктаў на Міншчыне, Віцебшчыне і Гомельшчыне засталіся толькі ў бюлетэні «Белгеадэзіі», у катэгорыі «Скасаванне».
У 2024 годзе з карты нашай краіны знікла 11 населеных пунктаў, прычым усе — на Віцебшчыне, у 2003-м — не стала 6 вёсак і хутароў.
Адваротныя выпадкі, калі з’яўляецца новы населены пункт, здараюцца значна радзей — за апошнія пяць гадоў Беларусь прырасла ўсяго на 2 хутары, у Віцебскай і Гомельскай абласцях.
Белыя плямы ў сельскай мясцовасці
У масівах дадзеных Белстата мы знайшлі колькасць сельскіх населеных пунктаў на пачатак 1996 года: 24565. Больш за ўсё — звыш 6,7 тысячы — іх было на Віцебшчыне, сціплей за ўсіх выглядала Брэсцчына, дзе наўрад ці налічвалася 2,2 тысячы вёсак і пасёлкаў.
Праз дзесяць гадоў агульная лічба скарацілася да 23863, да пачатку 2016 года яшчэ падсократілася да 23201, і да пачатку 2025-га (на пачатак 2026 года афіцыйнай статыстыкі пакуль няма) склала 22990. Простая матэматыка паказвае: мінус 1575 сельскіх населеных пунктаў за 29 гадоў. І яшчэ дзевяць тых, што былі скасаваныя за мінулы год.
Насамрэч іх, хутчэй за ўсё, больш. Бо нярэдка вёска ўжо без жыхароў яшчэ нейкі час не трапляе ў афіцыйныя зводкі. Як тая ж Малая Дзешчанка ў Уздзенскім раёне, дзе яшчэ ў 2019-м паводле перапісу не было ніводнага чалавека, а афіцыйна ў склад аграгарадка Дзешчанка вёска, дакладней, вуліца, якая ад яе засталася, увайшла толькі восенню 2025 года.
Калі глядзець па рэгіёнах — менш за ўсё новых белых плям на карце нават не ў сталічнай вобласці, а ў Брэсцкай: за тры дзесяцігоддзі тут знікла ўсяго 46 населеных пунктаў.
Слова «ўсяго», вядома, гучыць кашчунна для тых, хто хоць раз глядзеў у разбітыя вокны-вочы пустых дамоў у калісьці жывой і шумнай вёсцы дзяцінства. Але яно ўсё ж дарэчы ў параўнанні з Віцебскай вобласцю, што страціла 617 (!) вёсак, хутароў і пасёлкаў.
Як выглядае сітуацыя ў цэлым па абласцях, лёгка зразумець з нашай табліцы:
«Мая мэта — выратаваць вёску, захаваць вёску. Не будзе вёскі — не будзе дзяржавы. Мы будзем асуджаныя», — Лукашэнка, нарада ў Віцебску, кастрычнік 2025 года.
Дзе ж быў галоўны «выратавальнік вёскі» і яго падначаленыя ўвесь гэты час? Давайце ўспомнім, што рабілі ўлады — у зваротнай храналогіі.
Да чаго прывяла ідэя-фікс Лукашэнкі
У снежні 2025 года на УНС Лукашэнка ўспомніў пра ідэю развіваць замест гарадоў вёскі-спадарожнікі «для больш роўнага размеркавання насельніцтва». Такіх вёсак улады вызначылі 200. У іх, паводле слоў кіраўніка, трэба «замацаваць людзей» і даць нармальную інфраструктуру для жыцця.
Можна толькі ўявіць, колькі беларусаў захочуць пераехаць у лепшыя ўмовы і як хутка паменшыцца насельніцтва, а потым і знікнуць з карт «неперспектыўныя» вёсачкі вакол «спадарожнікаў».
Дарэчы, ідэя перасялення з гарадоў у вёскі для кіраўніка — ідэя-фікс. Успомнім, як у 2020-м ён прапаноўваў беларусам-гараджанам выкупляць пустуючыя дамы ў неперспектыўных вёсках «за капейкі». А праз некалькі гадоў (раптом не пачулі?) паўтарыў прывабную прапанову, пашырыўшы яе на расіян і ўкраінцаў — маўляў, спяшайцеся, заўтра будзе позна.
Як да гэтага вярнуў у сучасную Беларусь савецкія практыкі абавязковага размеркавання, а потым і мэтавага навучання, і настойваў «прывязваць да працоўнага месца» спецыялістаў у вёсках. А каб хоць нечым іх зацікавіць, абяцаў у АПК заробкі «не ніжэй за сярэдні па краіне».
Але ад перайменавання калгасаў у кааператывы і прымусовага «выратавання» гаспадарак-банкрутаў сітуацыя не палепшылася.
Не забудзем пра мега-праграму адраджэння сяла з стварэннем 1481 аграгарадка і будаўніцтвам там дамоў з дзяржаўнай падтрымкай. Многія з іх ужо тады, у 2005–2010, пуставалі, бо былі зробленыя цяп-ляп і не падключаныя да элементарных выгод. Але $45 мільярдаў за дзесяць гадоў ужо былі выдаткаваныя…
Чаму згасае беларуская вёска і хто ёй у гэтым дапамагае
А яшчэ быў унікальны праект развіцця адной вёскі — і ўсё ў вёсцы Хімы Аршанскага раёна атрымалася прыгожа, толькі пуста. Бо людзей, якія пажадалі б пажыць у штучна «адроджанай» уладамі вёсцы, не знайшлося. Але беларускім уладам жа не прывыкаць закопваць грошы.
Гады ішлі, абяцанні станавіліся ўсё больш размытымі, моладзь (і не толькі яна) як з’язджала, так і з’язджае з вёсак. І ўлада гэта цудоўна бачыць, але прапанаваць, акрамя бізуна, насамрэч нічога не здольная.
Ці варта здзіўляцца, што і абяцаныя Мінпрацы грашовыя бонусы не дапамаглі? За 2024 год па дзяржпраграме перасялення з горада ў вёску пераехалі 26 сем’яў беспрацоўных, з вёскі ў вёску — 51. Не тысяч. А ў 2025 годзе, паводле дадзеных ведамства, такой магчымасцю скарысталіся 70 сем’яў.
«Понаехалі «дачнікі», але гэта не пра адраджэнне вёскі»
Супраць планаў рэжыму працуе не толькі яго прыхільнасць да цемрашальнага «саўка» і рэпрэсіўных практык, але і банальная дэмаграфія: беларусаў нараджаецца ўсё меней.
Нават на малой радзіме Лукашэнкі, у ўзорна-паказальнай Копысі, насельніцтва за апошнія тры гады не павялічылася, а скарацілася да 600 жыхароў. Што ўжо казаць пра значна менш добраўпарадкаваныя пасёлкі?
У 1996 годзе, паводле Белстата, сельскае насельніцтва нашай краіны складала больш за 3,2 мільёна чалавек. У 2025 годзе гэты паказчык не дацягнуў і да 1,93 мільёна, скараціўшыся на 40%.
І, падобна, улады самі гэта разумеюць. Таму, нягледзячы на бадзёрую рыторыку пра «адраджэнне» і «захаванне» вёскі, насамрэч даюць ёй усё меней. Ці проста — не перашкаджаюць паміраць. Як здарылася з вёскай Бель у Лёзненскім раёне, што перажыла Другую сусветную вайну, але знікла пры Лукашэнку.
Толькі за мінулы год «Салідарнасць» распавядала пра скарачэнне колькасці крам у вёсках (нават калі гэта адзіная для сялян гандлёвая кропка) і скаргі сельчукоў на адсутнасць працы, закрыццё дзіцячых садкоў і амбулаторый, пра тое, як пры закліках аднаўляць вёску ў людзей адбіваюць ахвоту гэта рабіць.
Пра свінскае, калі не сказаць горш, стаўленне дырэктараў сельгаспрадпрыемстваў да падначаленых, пра цану добрай дарогі і пра прычэпкі да пакосу травы і ўборкі лістоты, пра тое, як мясцовыя ўлады імкнуцца замесці праблемы пад дыван — і гэта толькі невялікі зрэз сённяшняга жыцця беларускай глыбінкі.
А для паўнаты карціны вось яшчэ пара гісторый з жыцця беларускай вёскі. Суразмоўцы «Салідарнасці» знаходзяцца ў РБ, таму іх імёнаў мы не называем.
«Пастаянных жыхароў — менш за дзесяць чалавек»
Т. бывае ў вёсцы на Гродзеншчыне рэгулярна: сюды, у бацькоўскі дом, на пенсіі перабралася яе маці, але пажылой жанчыне патрэбна дапамога. Са слоў беларускай, яе малая радзіма «памірае апошнія 10–15 гадоў»:
— Калісьці тут было 100 хат, цяпер пастаянных жыхароў — менш за 10 чалавек. Праўда, у апошнія гады понаехалі, як мы іх называем, «дачнікі» — не расіяне, а беларусы з грашыма, якія адбудоўваюць на сваіх участках харамы. А з бясгаспадарных (ды і з суседскіх таксама) цягнуць усё, што дрэнна ляжыць, аж да кустоў парэчкі.
З іншага боку, яны разабраліся з забалочаным стаўком, адкуль мы з суседкай штогод вытасківалі кучу смецця і ледзь-ледзь спынілі стыхійную звалку.
У мясцовым чатыку сабралі ўсіх на «суботнік», уладальнік участку каля гэтага балотца прывёз жвіру, нават сельсавет падключылі, засыпалі ўсё, выраўнялі. Але гэта не пра адраджэнне вёскі, гэта пра камфортны адпачынак на прыродзе.
У нас ужо даўно няма ні ФАПа, ні школы, ні сваёй крамы — пра што вы. Даўжэй за ўсіх трымалася бібліятэка, бо яе завядоўца і адзіная супрацоўніца жыла ў суседняй хаце. Потым здалася і яна: з’ехала ў горад, дом прадала.
Пры гэтым да райцэнтра адносна недалёка, ад нас зручна ехаць у Наваградак і Ліду (але аўтобус не ходзіць, толькі калі свая машына) — можа, таму пустуючыя хаты, што лепшыя, ахвотна выкупляюць на аўкцыёнах. А тыя, што горшыя, калі спадкаемцы не аб’явіліся, выстаўляюць за адну базавую велічыню, а потым і ўвогуле заараюць пад калгасныя землі.
Ведаю, што недалёка ад нас у вялікіх вёсках пустуючых хат няшмат, іх бяруць хто сабе або бацькам пажылым як летнюю фазэнду, хто пад аграсядзібы, разлічваючы зарабіць на турыстах.
«Прыкіпеў ужо да гэтага месца»
В. і яго сям’я — якраз з ліку тых, хто «вяртаецца» ў вёску. Некалькі гадоў таму яны купілі дом з участкам недалёка ад райцэнтра ў Мінскай вобласці, спачатку як дачу, але паступова ўсё больш добраўпарадкоўваюць яго, каб можна было жыць там круглы год.
— І такіх, як мы, нямала, — распавёў беларус «Салідарнасці». — І ў адным, і ў другім канцы вёскі бачу штогод абноўленыя дахі і платы, з вясны да восені наогул вельмі шмат сем’яў прыязджае, у тым ліку з дзецьмі. Ёсць і некалькі пастаянна жывучых школьнікаў — праўда, саму школу закрылі як малакамплектную (прыкра, добры будынак паступова ветшэе, а выкупіць яго проста так ніхто не можа), але ездзіць школьны аўтобус у суседнюю вёску, а хтосьці сам дабіраецца ў райцэнтр.
Дзяржаўная крама закрылася — але яе, шчыра кажучы, і не шкада, гэта быў акасак савецкай эпохі. Затое на месцы былога ФАПа, каля пошты, на жаль, таксама былой — гады два як адкрылася прыватная крамачка. Яна невялікая і цэны крыху вышэйшыя, чым у раёне, — але асартымент добры, і ўсё свежае, ад хлеба да апельсінаў.
На ўскрайку ёсць адзін «пантовы» дом з участкам — там толькі туі, альтанка з мангалам і газон, відавочна, што людзі прыязджаюць чыста на адпачынак. А астатнія — у кожнага новапрыбылага ўжо агародык, садок, ягады, кветкі — я спадзяюся, што з прыцэлам на будучыню.
Я сам прыкіпеў ужо да гэтага месца. Быў бы не супраць, пакуль здароўе дазваляе, нават пайсці працаваць на мехдвор у суседнюю вёску. Але там і мясцовым, на жаль, няшмат чаго рабіць. Ну і досуг для моладзі — толькі калі ў раёне, тут адны разваліны дома культуры.