Пяць прычын велічы Уладзіміра Караткевіча

• 27.01.2026, 10:09

Ён не проста натхніў беларусаў на аднаўленне незалежнасці.

Шмат хто прызвычаіўся глядзець на класікаў беларускай літаратуры праз прызму школьнай праграмы. А яна, на жаль, звычайна абмяжоўваецца агульнымі словамі пра «ўнікальны талент» і «знакамітыя творы» плюс кароткімі звесткамі з біяграфіі аўтараў. Без вялікай зацікаўленасці зразумець, чаму менавіта гэтых людзей лічаць знакавымі асобамі для нашай культуры, складана. «Зеркало» вырашыла гэта выправіць у новым праекце «Пазакласнае чытанне», які пачынаецца з Уладзіміра Караткевіча — аўтара «Дзікага палявання караля Стаха», «Каласоў пад сярпом тваім» і мноства іншых твораў, без якіх немагчыма ўявіць нашу літаратуру.

Адкрыў (і дагэтуль адкрывае) беларусам іхнюю ўласную гісторыю

«Пакуль што недакранутай цаліной у нас ляжыць гістарычная тэма, чакаючы свайго Вальтэра Скота, Сенкевіча», — наракаў у 1936‑м паэт Максім Танк.

Гэта праўда — большасць еўрапейскіх нацый на той момант мелі аўтараў, дзякуючы творам якіх людзі маглі ў простым і захапляльным фармаце пазнаёміцца з гісторыяй сваіх краін — без чытання «сумных» падручнікаў або навуковых прац.

Першымі тут былі брытанцы — стваральнікі найвялікшай імперыі тых часоў. Згаданы Танкам шатландзец Вальтэр Скот, якога часта лічаць бацькам гістарычнага рамана як асобнага жанру, працаваў яшчэ ў пачатку ХІХ стагоддзя, калі з’явіліся яго «Пурытане», «Роб Рой», «Айвенга».

Пазней настала чарга і іншых нацый. Знакаміты паляк Генрык Сенкевіч, аўтар «Агнём і мячом», «Патопу», «Пана Володыёўскага», тварыў у канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзяў.

Беларусы адставалі. Вядома, спробы стварыць свае гістарычныя творы ў нашай літаратуры былі і да Караткевіча. Напрыклад, напрыканцы Другой сусветнай над сваім раманам «На шляху з варагаў у грэкі» пра часы Кіеўскай Русі працаваў драматург Язэп Дыла. Праца ішла ў расійскім Саратаве, дзе ён пасяліўся пасля вызвалення з ГУЛАГу. Але ў Дылы не было магчымасці карыстацца архівамі, дакументамі, спецыяльнай літаратурай. «У Саратове пра Беларусь ён нічога не мог адшукаць. Нешта дасылалі, але гэта было кропляй у моры. Бацька карыстаўся тым матэрыялам, што быў у памяці, сваімі ведамі», — расказвала яго дачка. Раман так і застаўся незавершаным.

Таму на пачатку 1960‑х выказванне Максіма Танка ўсё яшчэ заставалася актуальным.

Караткевіч цудоўна гэта разумеў. У сярэдзіне 1950‑х ён, спасылаючыся на досвед Скота, пісаў у лісце таму ж Танку пра сваю мару — стварыць такія творы, якія адкрылі б Беларусь беларусам і ўсяму свету. З апошнім, дарэчы, не атрымалася — праз адсутнасць добрых перакладаў або іх недастатковае прасоўванне Караткевіч так і застаўся мала вядомы па-за межамі Савецкага Саюза. Хоць у самому СССР яго асобныя творы былі запатрабаваныя — узяць тую ж «Чазенію», дзеянне якой адбываецца на Далёкім Усходзе, або «Чорны замак Альшанскі», па якім знялі фільм.

А вось адкрыць мінулае Беларусі беларусам у яго дакладна атрымалася. «Дзікае паляванне караля Стаха», «Каласы пад сярпом тваім», «Сівая легенда», «Хрыстос прызямліўся ў Гародні», «Ладдзя роспачы» — гэта толькі самыя вядомыя творы Караткевіча, якія сталі бесспрэчнымі бестсэлерамі. Толькі адзін факт — напісанае больш за паўстагоддзя таму «Дзікае паляванне» дагэтуль застаецца самай прадаванай беларускамоўнай кнігай у крамах сеткі «Белкніга», а сам Караткевіч — безумоўным лідарам продажаў.

Формула поспеху была геніяльнай у сваёй простасці. Закручаныя сюжэты, вострыя канфлікты, гісторыі кахання ў кнігах Караткевіча прыцягвалі тысячы чытачоў, якія адначасова адкрывалі для сябе беларускае мінулае — прычым зусім не такое, пра якое можна было даведацца з савецкіх падручнікаў. «Пісаць трэба так, каб вашыя кнігі з бібліятэк кралі. Мае крадуць», — любіў казаць пісьменнік.

У выніку Караткевіч — як і той жа Сенкевіч — стаў будзіцелем нацыі. Пры ўсёй трагічнасці падзей мінулага (ды і сучаснасці пісьменніка, бо Беларусь пры ім была толькі часткай савецкай імперыі) яго героі заставаліся аптымістамі і носьбітамі нацыянальнай ідэі. Магчыма, таму ў яго кнігах так адчувальна прысутнічаў рамантычны флёр, які натхняў тысячы людзей, рабіў з іх патрыётаў краіны.

А ўжо пасля Караткевіча, натхніўшыся яго прыкладам, беларускія гістарычныя раманы пачалі пісаць іншыя аўтары. Леанід Дайнёка і Канстанцін Тарасаў, Уладзімір Арлоў і Вольга Іпатава, Эрнест Ялугін і Людміла Рублеўская — пералічваць можна доўга. Адны прытрымліваліся караткевічаўскай традыцыі (як Рублеўская). Іншыя (як Тарасаў) разумелі гісторыю інакш.

Аднак з’яўленне твораў як першых, так і другіх было немагчыма без Караткевіча. Дарэчы, тое ж самае можна сказаць і ўвогуле пра беларускую гістарычную літаратуру.

Парадаксальна, але менавіта фактар «навіны» тэмы можа тлумачыць і сённяшнюю папулярнасць твораў Караткевіча. У па-ранейшаму моцна ідэалагізаванай сістэме адукацыі, якая маніпулюе тэмай гісторыі краіны, кнігі пісьменніка становяцца для многіх адкрыццём — прыблізна такім жа, як былі ў часы СССР.

Пазбавіў папулярную літаратуру «вясковага флёру»

Адзін з галоўных папрокаў школьнікаў да айчынных літаратараў мінулага і сёння — празмерная ўвага да вясковай тэматыкі. Беларусkým дзецям, многія з якіх жывуць у горадзе ўжо не ў першым пакаленні і не бачылі сялянскага жыцця, такія кнігі чытаць проста цяжка, бо яны не разумеюць рэалій.

Безумоўна, у такой колькасці было сваё тлумачэнне. З-за цэлага шэрагу фактараў у беларускіх гарадах доўгі час пераважалі прадстаўнікі іншых нацый — у прыватнасці, яўрэі (за часоў Расійскай імперыі існавала так званая рыса аселасці — мяжа, за якой ім, з пэўнымі выключэннямі, забаранялася пасяляцца і пастаянна жыць). Напрыклад, у 1897‑м прадстаўнікі гэтай нацыянальнасці складалі 52% ад усяго насельніцтва Мінска. Хапала і гараджан, што размаўлялі па-руску (менавіта гэта мова была афіцыйнай у Расійскай імперыі і СССР) або па-польску.

А таму месцам, дзе на працягу стагоддзяў захоўваліся беларуская мова і культура, была вёска. Знакамітае выслоўе пісьменніка Янкі Сіпакова «Усе мы з хат» трапна адлюстроўвала сітуацыю: менавіта з вёсак паходзіла пераважная большасць айчынных пісьменнікаў. Паспрабуйце ўспомніць, хто з класікаў літаратуры (перадтэчак Караткевіча, яго аднагодкаў і нават наступнага пакалення) нарадзіўся ў горадзе. Хіба што Максім Багдановіч, які нарадзіўся ў Мінску, пасля жыў у Гродне, адтуль яшчэ дзіцем перабраўся ў расійскія Ніжні Ноўгарад і Яраслаўль, каб потым вярнуцца ў будучую беларускую сталіцу і ўжо адтуль паехаць у Крым — паміраць. А яшчэ ў Адэсе нарадзіўся Янка Брыль, але ў пяцігадовым узросце яго перавезлі на радзіму бацькоў. Усе астатнія раслі ў вёсцы, таму і пісалі галоўным чынам пра яе.

Дадамо, што доўгі час у гэтым не было нічога дзіўнага — яшчэ ў 1950 годзе ў вёсках жыло амаль 80% насельніцтва краіны. Але якраз за часоў Караткевіча адбыўся пералом — і на пачатку 1990‑х дзве трэці беларусаў ужо былі гараджанамі.

Калі вынесці за дужкі эвакуацыю часоў Другой сусветнай, Караткевіч жыў у вёсцы (ды яшчэ ў ўкраінскай, а не беларускай) усяго два гады: у 1954—1956 гадах ён выкладаў рускую мову і літаратуру ў адной з сельскіх школ Кіеўскай вобласці. Увесь астатні час ён быў гарадскі жыхар. Дзяцінства, юнацтва і маладосць прайшлі ў Оршы, адкуль ён родам. Вучыўся будучы пісьменнік у Кіеўскім універсітэце, а таксама ў Маскве (на Вышэйшых літаратурных і Вышэйшых сцэнарных курсах). Пастаяннае жыццё цекла ў Мінску. Адпачываў Караткевіч часта ў Рагачове, дзе жыў яго дзядзька.

Пэўна, пісьменніка можна назваць першым айчынным празаікам-класікам ХХ стагоддзя, які вырас выключна на гарадской глебе. Вядома, вясковыя сцэны ў яго творах ёсць (можна ўспомніць пачатак тых жа «Каласоў» са сцэнамі «дзядзькавання»: галоўнага героя рамана Алеся Загорскага аддалі на выхаванне ў сялянскую сям’ю), але яны ў яго творах не дамінуюць. Ды і галоўнае тут не фактура, а сам дух, мысленне — а ў Караткевіча яны відавочна былі гарадскімі.

І гэта таксама стала прарывам. Па шэрагу прычын (у першую чаргу з‑за палітыкі ўладаў) беларуская мова ў савецкія часы асацыявалася з вёскай, неабазнанасцю, нізкім становішчам у грамадстве, з нечым забітым, архаічным і адсталым, што хочацца як мага хутчэй забыць. Сваімі зусім не «вясковымі» творамі Караткевіч паказваў, што гэта памылка.

Гэта яшчэ адна прычына неўгасальнай папулярнасці пісьменніка — да нашых дзён сельскае насельніцтва Беларусі чым далей, тым больш скарачаецца (як з‑за імклівай урбанізацыі, так і з‑за правальнай сацыяльнай і эканамічнай палітыкі). На пачатак мінулага, 2025‑га года ў краіне, паводле афіцыйных даных, жыло 9,1 млн чалавек, з іх у вёсках — усяго 1,9 млн. Для многіх гараджан айчынныя «вясковыя» творы, нават таленавіта напісаныя, — ужо экзотыка. А «гарадскія» кнігі Караткевіча не выклікаюць у іх такога дысанансу.

Натхніў нацыю на аднаўленне незалежнасці і ў многім «прыдумаў» Беларусь

Інтарэс Караткевіча да гісторыі і яго гарадское паходжанне мелі яшчэ адно важнае наступства. Для Савецкага Саюза было тыпова пачынаць выкладанне гісторыі ў нацыянальных рэспубліках (Расія магла дазволіць сабе выключэнне) з 1917 года, практычна не ўлічваючы ўсе папярэднія перыяды.

Так, гісторыя БССР вывучалася на аснове курса гісторыі СССР і ў звязку з вывучэннем яго асобных тэм. Беларускія матэрыялы даваліся ў храналагічнай паслядоўнасці пасля адпаведных тэм па савецкай гісторыі — і па рэшткавым прынцыпе. Напрыклад, у 1973/74 навучальным годзе суадносіны савецкіх тэм да беларускіх складалі 238 гадзін да 29. У 1980/81 — 236 да 31.

Нядзіўна, што нашыя суайчыннікі пераважна ўспрымалі сваю нацыю сялянскай. «Я мужык-беларус, — // Пан сахі і касы; // Цёмен сам, белы вус, // Пядзі дзве валасы», — нярэдка цытаваўся ў такім выпадку Янка Купала.

Нацыі не ставала пераемнасці з мінулым, з часамі Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ, беларуска-літоўскай дзяржавы), а таксама Рэччу Паспалітай (федэрацыі, што складалася з ВКЛ і Польшчы) — там панавала і квітнела гарадская, шляхецкая культура. Гісторыя гэтых дзяржаў здавалася чужой. Напрыклад, знакаміты падарожнік Ігнат Дамейка і кампазітар Міхал Клеафас Агінскі у савецкія часы лічыліся палякамі.

Караткевіч не проста зацікавіў беларусаў гісторыяй уласнай краіны. Ён вярнуў ім страчаную пераемнасць з мінулым. Бо ў яго гарадскім мысленні, пра якое мы казалі вышэй, была відавочная гэтая накіраванасць. «Зноў гэты горад (гаворка пра Мінск. — Заўв. рэд.), чужы мне і большасці сяброў, горад, у якім многа яшчэ трэба пабудаваць, каб стаў ён, сапраўды, сэрцам. Ды ці пабудуеш яшчэ? Пакуль тое, пальму трымае Вільня. Хаця б гісторыяй, хаця б адной вежай на гары, хаця б адным ценем у Святаянскіх мурох», — пісаў Караткевіч у дзённіку ў сярэдзіне 1960‑х.

На старонках яго «Каласоў» — дарэчы, якраз у віленскіх сцэнах — прысутнічае кампазітар Станіслаў Манюшка (натуральна, яго лічылі палякам, хаця ён нарадзіўся ў сучасным Чэрвеньскім раёне), у аповесці «Ладдзя роспачы» — каралева‑італьянка Бона Сфорца, якая была «першай лэдзі» не толькі Польшчы, але і ВКЛ.

А там, дзе гэтая пераемнасць адчувалася недастаткова моцна, пісьменнік стварыў яе сам. «Маладому Караткевічу сваю Беларусь з яе гісторыяй і яе мітам трэба было стварыць. Вычытаць між чужых радкоў. Убачыць там, дзе замест гісторыі, здавалася, было закатанае ў бетон нячыйнае поле. Уявіць. Напісаць. Прыдумаць», — казаў пра яго пісьменнік Альгерд Бахарэвіч.

У Караткевіча гэта атрымалася найлепшым чынам. Раней мы распавядалі пра арганізацыю «Майстроўня», што існавала ў першай палове 1980‑х у Мінску: яе ўдзельнікі адраджалі нацыянальную гісторыю і культуру.

«Беларускае адраджэнне 1980‑х гадоў падрыхтаваў сваімі творамі Караткевіч. Апантаная беларушчынай моладзь была захопленая Караткевічам, гісторыяй, ганарылася сваёй спадчынай», — узгадвала ўдзельніца арганізацыі Ніна Здановіч.

«На першым курсе я пачытаў Караткевіча «Дзікае паляванне караля Стаха». Закранула за ўсе эмацыйныя нервы. І стала ясна — вось яно. Зусім іншая беларушчына, зусім іншая літаратура, зусім іншы погляд на гісторыю і на ўсё», — дадаваў яе калега Сяргей Шупа.

Сярод удзельнікаў «Майстроўні» былі і тыя, хто актыўна ўключыўся ў палітыку і быў датычны да стварэння Беларускага Народнага Фронту і абвяшчэння незалежнасці краіны. Без Караткевіча гэта было б значна складаней, калі наўпрост магчыма.

Быў чалавекам эпохі Адраджэння

Найчасцей пісьменнікі вядомыя працай у адным або максімум у некалькіх напрамках. Напрыклад, Васіль Быкаў усё жыццё пісаў аповесці (у яго не знойдзеш ніводнага рамана). Папулярны ў савецкія часы Іван Шамякін — аповесці і раманы. Янка Купала атрымаў найбольшае прызнанне як паэт і драматург. Дадаўшы, што ўсе трое згаданых пісьменнікаў — ды і шэраг іх калег — сталі вядомыя як публіцысты.

Але Караткевіч заўважна вылучаецца на іхнім фоне. Можа нават падацца, што перад намі — прадстаўнік эпохі Адраджэння, які працаваў ва ўсіх магчымых напрамках. Ён пачынаў як паэт — першымі кнігамі сталі зборнікі «Матчына душа» (1958) і «Вячэрнія ветразі» (1960), а ўжо потым з’явіліся кнігі прозы. Дарэчы, Караткевіч пісаў вершы ўсё жыццё, а яго пасмяротнай кнігай стала якраз паэтычная — з сімвалічнай назвай «Быў. Ёсць. Буду».

Таксама Караткевіч быў вядомы як драматург — аўтар шасці п’ес, пераважна прысвечаных мінуламу. Сярод іх — «Званы Віцебска», «Кастусь Каліноўскі», «Калыска чатырох чараўніц» і «Маці ўрагану». Праўда, іх ставілі пры яго жыцці, у наш час — ужо не. Прычына ў тым, што ў п’есах класік усё ж такі заставаўся празаікам. «Унутранае жыццё герояў усё выражана ў аўтарскіх тэкстах, унутры, не ў дыялогах. … Калі пакідаеш адны дыялогі, усё такое простае. Ёсць драматургі, якія ўмеюць гэта рабіць. Караткевіч — вялікі беларускі пісьменнік. Але трэба шукаць да яго ключ», — тлумачыў у інтэрв’ю рэжысёр Аляксандр Гарцуеў.

Дарэчы, пісьменнік працаваў не толькі для драматычнага тэатра. Менавіта яму належыць лібрэта «Сівой легенды» — оперы кампазітара Дзмітрыя Смольскага, напісанай паводле аднайменнай аповесці. Яна дагэтуль ідзе ў сталічным Оперным тэатры (гэта ўжо другая па ліку пастаноўка), але паказваюць яе рэдка.

Караткевіч напісаў і «Зямлю пад белымі крыламі». Цяпер яе назвалі б нон-фікшэнам — аўтар у даступнай форме распавёў пра гісторыю, культуру, прыроду Беларусі. Прычым спачатку кніга была адрасаваная ўкраінцам — першае выданне выйшла ў Кіеве на мове суседзяў, а ўжо потым — па-беларуску.

Акрамя гэтага, пісьменнік шмат працаваў у кіно (не дарэмна ж ён вучыўся на Вышэйшых сцэнарных курсах — можна сказаць, меў профільную адукацыю). Праўда, у гэтай сферы яму было няпроста.

Напрыклад, менавіта Караткевіч напісаў першы літаратурны сцэнар для фільма «Дзікае паляванне караля Стаха», створанага паводле аднайменнага твору. Аднак усе наступныя версіі належалі рэжысёру Валерыю Рубінчыку, які бачыў свой фільм не як экранізацыю, а як аўтарскі фільм-прытчу. «У выніку амаль усе сэнсы, значныя для Караткевіча, — глыбіня і самабытнасць беларускай гісторыі, траўматычны лёс беларусаў — зніклі», — адзначала даследчыца беларускага кіно Вольга Раманава. «Усе намёкі, такія важныя для Караткевіча, на культурную інакшасць, усю беларускую спецыфіку — сляды Вялікага Княства Літоўскага, старажытную легенду. Усе гэтыя элементы былі падчышчаныя», — дадавала Раманава. Пісьменнік стварыў сцэнар і для экранізацыі свайго «Чорнага замка Альшанскага», які зняў Міхаіл Пташук, але такой «прабеларускай» канцэпцыі, як у «Паляванні», там ужо не было.

Папаў Караткевіч і на беларускае тэлебачанне, дзе вёў перадачу «Спадчына» пра айчынную культуру.

Быў «рок‑зоркай» ад літаратуры

Біяграфіі большасці айчынных літаратараў савецкага часу ў многім падобныя. Можна нават скласці збіральны партрэт: нараджэнне ў вёсцы, вучоба ў Мінску на філфаку БДУ, стварэнне сям’і, праца ў часопісах, газетах або выдавецтвах, уступленне ў Камуністычную партыю, дзяржаўныя ўзнагароды.

Караткевіч на гэтым фоне выглядае белай варонай. Пра горад як месца нараджэння мы ўжо казалі, але на гэтым адрозненні не заканчваюцца. Вучыўся ён не ў Мінску, а ў Кіеве (так, там у яго былі сваякі, але выбар месца вучобы выглядаў вельмі нетыпова). У кампартыю не ўступаў.

Дзяржаўныя ўзнагароды прыйшлі толькі напрыканцы жыцця — гаворка пра Ордэн дружбы народаў (1980) і прэмію Саюза пісьменнікаў Беларусі імя Івана Мележа (1983) за раман «Нельга забыць» («Леаніды не вернуцца да зямлі») — як лічаць многія, не самы ўдалы. Дзяржаўную прэмію БССР імя Якуба Коласа за раман «Чорны замак Альшанскі» яму прысудзілі пасмяротна. Вось, уласна, і ўсё — з улікам, без перабольшання, усенароднай папулярнасці гэта надзвычай мала.

Дарэчы, і з працай Караткевіч пайшоў сваёй дарогай. Настаўнікам ён быў чатыры гады: два — ва Украіне, два — на радзіме, у Оршы. У 1958‑м, калі пісьменніку было 28 гадоў, ён паехаў вучыцца ў Маскву. Канчаткова перабраўся ў Мінск у 1962‑м, калі яму было ўжо 32, і з таго часу нідзе да самай смерці не працаваў, стаўшы прафесійным пісьменнікам.

У савецкіх рэаліях гэта было юрыдычна магчыма: калі чалавек быў членам таго ці іншага творчага саюза (у дадзеным выпадку — пісьменнікаў), то лічыўся працоўна ўладкаваным. Будучы лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры, расіянін Іосіф Бродскі, такога статусу не меў, таму яго як «дармаеда» адправілі ў ссылку на поўнач, у Архангельскую вобласць. Аднак шэраг равеснікаў Караткевіча — ад Рыгора Барадуліна да Генадзя Бураўкіна — усё ж выбіралі працу. Нават Васіль Быкаў, які пачынаў літаратурным супрацоўнікам газеты «Гродзенская праўда», пасля перайшоў на падпрацоўкі, каб знайсці час для творчасці, — аднак не звальняўся. Толькі ў 1978‑м, калі яму было 54 гады, празаік последаваў прыклад Караткевіча.

Таксама Караткевіч доўга не жаніўся. Ён зрабіў гэта толькі ў 1971‑м, калі яму было ўжо 41 год. Гэты факт ускосна тлумачыць, чаму будучы класік рызыкнуў жыць выключна за кошт ганарараў (не трэба было ўтрымліваць сям’ю).

Усё гэта яскрава паказвае, што Караткевіч ніяк не быў класічным савецкім «пісьменнікам-ордэнаносцам». Наадварот, яго можна назваць літаратурнай рок‑зоркай свайго часу, якая імкнулася жыць паводле ўласных законаў, шанавала асабістую свабоду і выглядала вельмі нефарматнай для савецкіх рэалій. Многія бачылі ў Караткевічы не толькі пісьменніка, але і ўзор, арыенцір у каштоўнасцях.

А яшчэ Караткевіч яўна апярэджваў свой час. Так, ён напісаў гістарычны кінасцэнар «Хрыстос прызямліўся ў Гародні». Цэнзура сустрэла яго ў штыкі, а зняты фільм на дзесяцігоддзі паклалі «на паліцу». Але Караткевіч не разгубіўся і стварыў на аснове сцэнару аднайменны раман.

«Варта памятаць, што яна (кніга Караткевіча. — Заўв. рэд.) была напісаная ў сярэдзіне 1960‑х. То бок задоўга да «Кода да Вінчы», да «Імя ружы» Умберта Эка, а нават да рок‑оперы «Ісус Хрыстос — суперзорка» Эндру Ллойда Вэбера з лібрэта Ціма Райса, — адзначалася ў польскай прэсе ў 2012‑м, калі твор пераклалі на мову гэтай краіны (згаданыя рэцэнзентам сусветна вядомыя аўтары таксама пераасэнсоўвалі рэлігійныя каноны і выкарыстоўвалі евангельскія сюжэты ў сваіх творах, але ўжо пасля беларуса). — Беларускі пісьменнік Уладзімір Караткевіч апярэдзіў іх усіх і памёр у 1984‑м, не здолеўшы прабіцца ў сусветны літаратурны працэс, хоць гэтага, безумоўна, заслугоўваў».

Усё гэта — яшчэ адна падстава аднавіць справядлівасць і перачытаць яго творы.