Новы дыягназ Лукашэнку і перадзел уласнасці ў Беларусі
- Вольга Лойка, dekoder.org
- 25.01.2026, 13:44
Ад чаго баліць галава ў дыктатара?
2025 год павінен быў стаць у Беларусі годам адноснага спакою — пасля пандэміі, рэвалюцыі 2020-га, хвалі рэпрэсій, саўдзелу ў расійскім нападзе на Украіну, новых рэпрэсій…
Аляксандр Лукашэнка абвясціў яго Годам добраўпарадкавання, спадзеючыся займацца мілай яго сэрцу гаспадарчай тэмай: вось правядзём у студзені «выбары» — і зажывём.
Галасаванне і праўда прайшло акурат так, як і чакалася, — незаўважаным нікем, уключаючы пераможцу. Але палягчэння не прынесла: траўма 2020-га не загойваецца, а наступствы яшчэ тагачаснай «бліскучай перамогі» над уласным народам спляліся з новымі выклікамі, звязанымі з саўдзелам у расійскай агрэсіі супраць Украіны.
У выніку цэлы год кіраўнік без асаблівых поспехаў вырашаў нарастаючыя эканамічныя праблемы і прыкідваў магчымасці для транзіту ўлады. Адкласці яго не атрымаецца, калі Лукашэнка разлічвае на кіравальнасць працэсу, які патрабуе сур'ёзнай падрыхтоўкі. І гэта — толькі адзін з выклікаў 2026 года.
Эканоміка: цягнем у 2026-ы праблемы яшчэ з 2024-га
Цяжкасці ў эканоміцы наметыліся яшчэ ў 2024-м, і гэта самая верагодная прычына, чаму з прэзідэнцкімі выбарамі так спяшаліся — правялі ў студзені, не чакаючы вясны ці лета, хоць закон дазваляў.
Эканоміка ва ўсю сігналізавала пра праблемы: расійскі рынак немілітарнай прадукцыі пачаў здувацца, а для Беларусі ён ключавы; год таму доля Расіі ў беларускім экспарце дасягала 65%. Сам Лукашэнка прызнаў скарачэнне попыту ў Расіі асноўнай праблемай для беларускай эканомікі.
Санкцыйныя ціскі не спяшаюцца разціскацца
Асноўнай, але не адзінай. Былі яшчэ: старыя і новыя санкцыі, нізкія цэны на калій — асноўны экспартны прадукт; хранічныя праблемы з цэнамі на нафту і нафтапрадукты — а гэта другі слуп, які гадамі трымаў беларускую эканамічную мадэль.
Уласна, усе гэтыя праблемы пераязджаюць у 2026-ы і патрабуюць складаных і нестандартных рашэнняў. Знайсці рынкі адначасова ёмістыя, плацежаздольныя, «дружалюбныя» і даступныя з улікам урэзанай лагістыкі і жорсткай настроенасці Літвы не пускаць беларускі калій у Клайпедскі порт — задача са зорачкай.
І зняцце Злучанымі Штатамі санкцый з беларускага калію — толькі першы крок. Праўда, да канца года выявілася, што Літва гатовая абмяркоўваць транзіт беларускага калію ў абмен на вайсковую прысутнасць ЗША ў краіне.
Канвертаваць актыўнасць чыноўнікаў і самога Лукашэнкі на «далёкай дузе» ў рэгулярныя паступленні жывых грошай пакуль не ўдалося. Калі, вядома, не лічыць «рэальным поспехам» нядаўна заяўлены аб’ём кантрактаў з М’янмай на $9 мільёнаў. Ці эфемерныя $500 мільёнаў гандлю з Алжырам: тут гаворка нават не пра кантракты — проста пра такі аб’ём Лукашэнка «дамовіўся».
Для параўнання: экспарт беларускіх тавараў у «недружалюбны» Еўразвяз, нават упаўшы ў пяць разоў у параўнанні з 2021 годам, складае, паводле базы COMTRADE, $1,4 мільярда.
Большасць санкцый рэжым Лукашэнкі атрымаў за статус саагрэсара ў вайне. І іх не зняць ні «вялікімі здзелкамі», ні малымі ўступкамі. Без заканчэння вайны разлічваць на сур’ёзны эканамічны прарыў не прыходзіцца.
Эканоміка саюзніка выдыхаецца
Экспарт у Расію працягвае прасаджвацца. Дакладныя лічбы пры гэтым закрытыя і ў беларускай, і ў расійскай статыстыцы. Ацаніць маштабы праблемы дапамагла расследавальная арганізацыя Belpol, якая перадала «Zerkalo» дакументы Міністэрства прамысловасці за лістапад 2025-га.
Спагнанні за невыкананне планаў па вытворчасці і экспарце атрымалі кіраўнікі ўсіх флагманаў: МАЗ выпусціў грузавікоў на 28% менш за план, МТЗ — на 22% (экспарт — на 40% менш), «Гарызонт» і «Віцязь» — на трэць менш, «Атлант» па пральных машынах адстаў ад плана на 60%. Многія буйныя вытворцы працуюць са стратамі, пры гэтым склады ў іх перапоўненыя.
Судзячы па песімістычных настроях у Расіі, для беларускага машынабудавання, металургіі, вугальнай, газавай і нафтавай прамысловасці 2026 год лепшым за папярэдні не будзе.
Надзея застаецца на нафтаперапрацоўку. Два гады яна была стратнай або каля стратнай з-за санкцый, расійскага падатковага манеўра і няўдалай цэнавай кан’юнктуры. Лукашэнка цэлы год дамагаўся ад Пуціна дапамогі: «Слухай, зрабі так, — кажу, — каб гэтыя заводы не былі стратнымі», — перадаваў беларускі кіраўнік у сакавіку змест іх размовы, у якой прасіў пра рэнтабельнасць хоць бы ў 7–8%.
І вось напрыканцы 2025 года ў гэтым напрамку намецілася пэўнае паляпшэнне. Не без дапамогі ЗСУ, якія патрапалі расійскую нафтаперапрацоўку: у «краіне-бензакалонцы» — дэфіцыт бензіну.
— Давальніцкая нафта пачала перапрацоўвацца на двух беларускіх НПЗ. […] З улікам рэалізацыі гэтай схемы ўжо з чацвёртага квартала два заводы выходзяць на ўстойлівую норму прыбытку менавіта па той схеме, пра якую дамоўліваліся міністэрствы энергетыкі, — казаў у лістападзе кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі Дзмітрый Круты.
Якая менавіта чакаецца рэнтабельнасць, не ўдакладняецца, але дакладна не тая, якую Беларусь мела ў найлепшыя гады. Гэта не пра звышпрыбыткі ад шэрай схемы з «растваральнікамі» і «разбаўляльнікамі» 2011 года. І не пра гады, калі Беларусь атрымлівала кампенсацыю за расійскі падатковы манеўр, у межах якога ў РФ паэтапна абнулілі экспартныя мыты на нафту і нафтапрадукты, адначасова павялічыўшы падатак на здабычу карысных выкапняў.
Нафта, што паступала ў Беларусь, тады ўзляцела ў цане, але Расія пагадзілася кампенсаваць гэта падаражэнне. Мэтай расійскага манеўру было стымуляваць уласную перапрацоўку, але пасля доўгіх спрэчак на Беларусь распаўсюдзілі тыя ж правілы.
Калі раней Беларусь купляла нафту, перапрацоўвала яе і сама прадавала нафтапрадукты, то цяпер перапрацоўка нафты стала проста паслугай, якую беларускія заводы аказваюць расіянам, што застаюцца ўладальнікамі атрыманага прадукту. Тут грошай атрымаеш хіба што на заробкі рабочым, а прыбытак будзе ну вельмі сціплы, і то калі пашанцуе.
Дэмаграфічная сітуацыя і не думае паляпшацца
Пачатак мінулага года Беларусь сустрэла з нараджальнасцю на самым нізкім з 1950-га, калі пачаліся адпаведныя назіранні, узроўні. Гэта афіцыйныя даныя Белстата, які пасля чатырохгадовага перапынку апублікаваў статыстыку па нараджальнасці і смяротнасці.
Нараджальнасць падае ў многіх краінах, але амаль нідзе гэта не адбываецца з такой хуткасцю, як у Беларусі. У 2024 годзе ў краіне нарадзілася 58,9 тысячы дзяцей — у паўтара раза менш, чым у 2019-м. Гэта 6,5 нараджэння на 1000 чалавек. Менш — толькі ў ваюючай Украіне.
Дэмаграфічную праблему ўлады прызнаюць, але сур’ёзных крокаў для яе вырашэння на 2026-ы і наступныя гады не прапануюць. Непапулярныя захады, кшталту непазбежнага, з пункту гледжання экспертаў, павышэння пенсійнага ўзросту, пакуль публічна не абмяркоўваюцца. А заяўленае «пашырэнне даступнасці груп у дзіцячых садках», каб мамы раней выходзілі на працу, — захад патрэбны, але відавочна недастатковы.
Больш за 500 тысяч беларусаў, якія пакінулі краіну пасля 2020 года, улада ўпарта ігнаруе. Асцярогі за стабільнасць сістэмы перавешваюць відавочную эканамічную мэтазгоднасць спынення рэпрэсій і вяртання беларусаў дадому.
Палітыка: нават эліты стаміліся чакаць транзіту
Дрэнна праглядаецца і найважнейшае рашэнне ў жыцці Лукашэнкі. Ад таго, як ён правядзе (ці не правядзе) транзіт улады, залежыць не толькі яго канчатковае месца ў гісторыі (наконт якога і так шмат пытанняў), але і статус, у якім будзе жыць ягоная сям’я.
І ніякімі законамі, загадзя прынятымі яшчэ ў 2024-м, ніякіх пажыццёвых і пасмяротных гарантый сабе і сваёй сям’і не забяспечыш. Прыклад Нурсултана Назарбаева гэта выдатна паказаў.
У выніку давялося не толькі працягваць эпапею з Усебеларускім народным сходам, які незразумела чым займаецца і як фармуецца. На чале гэтага ўнікальнага калектыву старанна адабраных беларусаў стаіць сам Аляксандр Лукашэнка. І відавочна плануе заставацца пасля таго, як саступіць асноўнае крэсла.
Лукашэнка больш за ўсё занепакоены справамі сям’і
У 2025-м і фінансава-гаспадарчыя справы сям’і давялося прыводзіць у парадак. Зроблена нямала. Адбылося тое, чаго даўно чакалі: як высветлілі расследавальнікі «Бюро», чалавек, якога клічуць Аляксандр Лукашэнка, стаў саўзаснавальнікам прыватнай кампаніі — унук, Аляксандр Лукашэнка-малодшы. Да гэтага ніхто з сям’і беларускага кіраўніка напрамую не валодаў ніякім бізнесам.
Усе сыны Лукашэнкі летась ездзілі з ім і без яго па ключавых лакацыях, значных, мяркуючы па даных расследавальнікаў, для фінансаў сям’і. Лукашэнка з Віктарам (яго прымаючы бок назваў спецпрадстаўніком Лукашэнкі-старэйшага) і Мікалаем (ніяк не названы, проста Мікалай) злятаў у Аман, прычым двойчы.
З Аманам Беларусь пакуль звязвае толькі мізэрны гадавы тавараабарот у $5 мільёнаў. І намер — пры недазагружаным першым — інвеставаць $1,4 мільярда ў будаўніцтва другога ў Беларусі цэлюлозна-картоннага камбіната. Колькі аманскіх грошай будзе ў гэтых інвестыцыях — не ўдакладняецца.
Тым часам найбліжэйшае атачэнне адчувае сябе абдзеленым
У Беларусі перадзел уласнасці не проста на гарызонце — ён поўным ходам ідзе. Адсюль пасадкі буйных, і не толькі, бізнесоўцаў і банкіраў. Лукашэнка не даў зарабіць многім, нават з найбліжэйшага кола, не дазволіў атрымаць бонусы ад наменклатурнай прыватызацыі або долю ў прыстойных бізнесах пасля сыходу з дзяржслужбы.
Галоўны KPI беларускага чыноўніка і бізнесоўца — не сесці. У крайнім выпадку — хутка адкупіцца.
Дык што ў многіх людзей ёсць жаданне атрымаць «сваё», прычым даўно, на іх думку, заслужанае. Чым даўжэй зацягваецца абмалёўка контураў транзіту, тым менш кіраваным сям’ёй Лукашэнкі ён рызыкуе стаць.
Абяцанні сыходзіць пасля шостага тэрміну (дзецьмі кляўся), намёкі на «пераемніка» (часцей за іншых падазраюць цяперашняга кіраўніка адміністрацыі Лукашэнкі Дзмітрыя Крутога, але гэта не дакладна) — усё гэта фруструе і дэматывуе наменклатуру.
Не заканчваюцца ні вайна, ні рэпрэсіі, ні Лукашэнка. І тыя, хто мысліць не толькі максімай «абы дзень прастаяць ды ноч прадтрымацца», адчуваюць пагрозу для сваёй будучыні. Умовы гульні незразумелыя ні ў моманце, ні на перспектыву.
Усё гэта ўзмацняецца жорсткімі канфліктамі ўнутры эліт, частка якіх выходзіць у публічную прастору. Спачатку былому прэм’еру Раману Галоўчанку даручылі сачыць за цяперашнім, Аляксандрам Турчынам. Потым пайшлі іх публічныя пікіроўкі наконт праграмы развіцця Беларусі на бліжэйшую пяцігодку.
Што яшчэ будзе, калі праграма акажуцца невыкананай і трэба будзе прызначаць вінаватага. Вертыкаль страціла здаровыя стымулы да працы, ключавым з якіх было ўяўленне пра тое, што транзіт пойдзе па адносна прапісаным загадзя сцэнары.
Тыя, што засталіся, нездаровыя, нацэлены на асабістае выжыванне (і па магчымасці — абагачэнне) ў умовах высокай турбулентнасці і максімальнай няпэўнасці ў сярэднетэрміновай перспектыве.
Санкцыі, статус саагрэсара, таксічныя і залежныя адносіны з Расіяй, неэфектыўнасць дзяржсектара, дэмаграфічны правал і масавая міграцыя, незадаволенасць наменклатуры — выклікі, якія патрабуюць прадуманых паслядоўных рашэнняў. Але Лукашэнка заняты ўласным выжываннем больш, чым эканамічнымі і палітычнымі навесамі, якія, нарастаючы, пагражаюць накрыць краіну ў 2026-м і моцна сапсаваць яе перспектывы.
Вольга Лойка, dekoder.org