Чужая Нобелеўская медаль

• Віталь Партнікаў
• 19.01.2026, 8:24

Трампу, відавочна, была патрэбная менавіта медаль Мачада.

Фотаздымак прэзідэнта ЗША Дональда Трампа з лідаркай венесуэльскай апазіцыі Марыяй Карынай Мачада і медалём лаўрэата Нобелеўскай прэміі, здаецца, апублікавалі ўсе сусветныя СМІ. І сапраўды — гэта адзін з тых эпізодаў, калі палітычны анекдот становіцца рэальнасцю. Яшчэ некалькі тыдняў таму, на фоне пастаянных згадванняў Трампам Нобелеўскай прэміі, нехта з амерыканскіх каментатараў пажартаваў, што ахвочы да ўзнагарод прэзідэнт можа «канфіскаваць» медаль былога прэзідэнта ЗША Тэадора Рузвельта і выставіць яе ў ўласным кабінеце.

Але Трампу, відавочна, была патрэбная менавіта медаль Мачада — бо палітык атрымала яе якраз у той год, калі на ўзнагароду прэтэндаваў і сам прэзідэнт Злучаных Штатаў. І я не выключаю, што цяпер Трамп будзе спрабаваць калекцыянаваць узнагароды ўсіх наступных лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі міру — прынамсі на працягу бліжэйшых трох гадоў.

Аднак насамрэч тут няма нічога смешнага — пастаяннае імкненне атрымліваць узнагароды, гатоўнасць прымаць выдуманыя прэміі, жаданне называць сваім імем усё, што толькі магчыма, шчырая незадаволенасць рашэннямі незалежных інстытутаў. Так, амерыканцы могуць не да канца разумець, што адбываецца, бо ніколі не аказваліся ў падобнай сітуацыі. Але людзям, якія прайшлі праз савецкі досвед, добра вядома: бляск узнагарод — яскравы прызнак паступовай дэградацыі ўлады.

Я належу да пакалення, якое яшчэ памятае шматлікія ўзнагароды Леаніда Брэжнева — чатырохразовага Героя Савецкага Саюза, Героя Сацыялістычнай Працы, шматразовага героя амаль усіх краін, падкантрольных Крамлю. А таксама лаўрэата Ленінскай прэміі па літаратуры. І, вядома, лаўрэата Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру між народамі» — Трампа такая ўзнагарода таксама магла б зацікавіць, бо гэта быў варыянт Нобелеўскай прэміі міру, прыдуманы самім Сталіным (і ў першыя гады свайго існавання прэмія сапраўды насіла яго імя).

Тым, хто жыў у эпоху Брэжнева, ягоная страсць да ўзнагарод здавалася прыкметай старачай дэградацыі не толькі самога генеральнага сакратара, але і ўсёй улады — сапраўдным сімвалам геронтакратыі. Парадокс сітуацыі, аднак, палягаў у тым, што папярэднік Брэжнева Мікіта Хрушчоў таксама быў тройчы Героем Сацыялістычнай Працы і Героем Савецкага Саюза. І, вядома ж, ён таксама быў лаўрэатам Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру між народамі». Не было толькі літаратурнай прэміі, але, як ні парадаксальна, была Шаўчэнкаўская прэмія, якую Мікіта Сяргеевіч банальна не паспеў атрымаць — яго адхілілі паплечнікі неўзабаве пасля ўкраінскага ўзнагароджання.

Зацыкленасць Хрушчова на ўзнагародах у апошні перыяд яго бурлівага кіравання таксама ўспрымалася як прыкмета дэградацыі — і хоць іншыя кіраўнікі ахвотна падыгрывалі самалюбаванню першага сакратара, яны адначасова думалі пра тое, як ад яго пазбавіцца. А Брэжнеў у першыя гады пасля прыходу да ўлады думаў якраз пра ўладу, а не пра ўзнагароды. Жаданне генеральнага сакратара атрымліваць адну зорку Героя за другой сапраўды сведчыла пра тое, што рэжым пачаў выраджацца.

З тых часоў страсць да цацанак стала для мяне індыкатарам таго, чаго хоча палітык — улады ці славы. Пераемнік Брэжнева Юрый Андропаў, які доўга змагаўся за магчымасць стаць генеральным сакратаром і ў выніку заклаў падмуркі таго самага рэжыму, які сёння атакуе Украіну, памёр «усяго толькі» Героем Сацыялістычнай Працы. А пасля яго нядоўга кіраваў Канстанцін Чарненка — шэры, невыразны бюракрат, які паспеў узнагародзіць сябе трэцяй зоркай Героя — і памёр.

Мне могуць запярэчыць: Трамп хоча і ўлады, і славы адначасова — што тут параўноўваць. Але кіраўнік, засяроджаны на медных трубах, не можа не губляць адэкватнасці, бо думае не толькі пра тое, як узмацніцца, але і пра тое, як спадабацца сваім прыхільнікам. Чалавек, які шукае ордэны і медалі, прайграе палітыку, засяроджанаму на пашырэнні ўласных магчымасцяў і на тым, што пра яго напішуць у энцыклапедыях і мемуарах. І, вядома, імкненне падабацца ўплывае на кадравыя рашэнні: ты атачаеш сябе падхалімамі і лісліўцамі і губляеш пачуццё рэальнасці.

І, верагодна, менавіта гэта мы цяпер і назіраем у кабінеце, які цяпер будзе ўпрыгожваць чужая Нобелеўская медаль.

Віталь Партнікаў, zbruc.eu