Тры культавыя украінскія фільмы, якія ўвесь свет лічыць расійскімі
- 16.01.2026, 20:01
Кожны з іх прызнаны шэдэўрам.
Дзіга Вертаў, Сяргей Параджанаў, Раман Балаян, Кіра Муратова нарадзіліся ў розных кутках расійскай, а затым савецкай імперыі (а Муратова наогул у Румынскім Каралеўстве), але ўсе яны стварылі славу украінскаму кіно. Сёння такі шэдэўр, як «Чалавек з кінаапаратам», прысвоены расійскай культурай, але гэта насамрэч не так.
«Тэлеграф» распавядае пра фільмы, якія з нейкай прычыны лічацца рускімі, але маюць украінскае ДНК.
«Чалавек з кінаапаратам»
«Чалавек з кінаапаратам» (1929) — не толькі адзін з краевугольных камянёў савецкага кінаавангарда (які, між іншым, ствараў, у тым ліку, украінец Аляксандр Даўжэнка), гэта яшчэ і адзін з фундаментальных фільмаў сусветнай культуры. Фармальныя знаходкі яго братоў-стваральнікаў, Дзяніса Каўфмана, больш вядомага як Дзіга Вертаў, і Міхаіла Каўфмана, дагэтуль выкарыстоўваюцца рэжысёрамі і аператарамі па ўсім свеце.
Дакументальны фільм паказвае адзін дзень з жыцця мегаполіса праз працу аператара — ад ранкавога прабуджэння і да вечара. Камера фіксуе Адэсу, Кіеў і Харкаў. Мы бачым, як гараджане працуюць, едуць грамадскім транспартам на працу і дадому, займаюцца спортам і побытам, забаўляюцца, жаняцца і хаваюць блізкіх — і адначасова назіраем сам працэс кіназдымак і мантажу. (Рэдкі выпадак, калі працэс постпрадакшну становіцца часткай сюжэту.)
Паводле канцэпцыі «кіна-вока», створанай Дзігай Вертавым, кіно — гэта інструмент пазнання рэальнасці, а не яе інсцэніроўкі. Услед за геніем фатаграфіі Аляксандрам Радчанкам Міхаіл Каўфман шукае свежыя ракурсы, здымаючы з дахаў, з матацыкла, цягніка: нават кладзецца на рэльсы, каб атрымаць экстрэмальныя кадры.
Фільм ствараўся ў украінскай кінаіндустрыі дваццатых гадоў, якая была адной з самых прагрэсіўных у Еўропе і адміністрацыйна не падпарадкоўвалася цэнтру. Выданне The Guardian, не схільнае да залішніх захапленняў, называе «Чалавека з кінаапаратам» «найвялікшым дакументальным фільмам усіх часоў». Сярод заходніх інтэлектуалаў ён даўно прызнаны безумоўным шэдэўрам.
«Астэнічны сіндром»
Першы гучны міжнародны поспех Кіры Муратовай, украінскай рэжысёркі з румынскім пашпартам, якая з пачатку шасцідзесятых і да свайго сыходу ў 2018 годзе жыла і працавала ў Адэсе. Адзіная рэжысёрка сусветнага ўзроўню, якая актыўна здымала ў незалежнай Украіне.
Фільм-істэрыка, фільм — нервовы зрыў фіксуе рэчаіснасць апошніх гадоў існавання Савецкага Саюза, што распадаецца, настолькі радыкальна, што «Астэнічны сіндром» практычна невыносна глядзець. Прычым як у год выхаду на экраны ў 1990-м, так і сёння, калі мы ведаем познія фільмы Муратовай, дзе яна карыстаецца аптыкай больш тонкай іроніі, падсвятляючы фарсам абсурднасць жыцця.
Перш за ўсё гэта «Тры гісторыі» (1997), «Наладчык» (2004) і «Два ў адным» (2008), у якіх Муратова «стаўіць гэтаму свету нуль» не менш цынічна, але з большай вытанчанасцю апавядальніцы і рэжысёркі. Аднак свой міжнародны патэнт на статус шэдэўра мае менавіта балючы і нязручны «Астэнічны сіндром», які атрымаў на Берлінале-1990 Silver Bear – Special Jury Prize.
І, канечне, сёння смешна чытаць пра тое, што «Астэнічны сіндром» стаў «адзіным фільмам, забароненым пры Гарбачове» (The Guardian) — нібыта за агаленне і нецэнзурную лексіку.
«Палёты ў сне і наяве»
Адзін з безумоўных шэдэўраў кінастудыі імя Даўжэнкі, пра прадукцыю якой жартавалі: у Савецкім Саюзе бываюць фільмы добрыя, дрэнныя і кінастудыі Даўжэнкі. Прычыны — у вельмі жорсткім кантролі з боку чыноўнікаў, якія кіравалі савецкай культурай. Яны на корані секлі ўсё жывое ў кінатворчасці, калі яно выглядала не па-савецку. Не дзіўна, што гэты фільм, зняты ў 1982 годзе, гледачы ўбачылі толькі праз пяць гадоў — у час Перабудовы.
«Украінскі рэжысёр армянскага паходжання» — так сам сябе характарызаваў Раман Балаян, — зняў вельмі асабісты фільм пра крызіс сярэдняга ўзросту. Малюючы на экране партрэт чалавека, які здольны марыць, але не можа жыць так, як хоча, Балаян стварае першую ў СССР гісторыю клінічнай дэпрэсіі. Заходнія крытыкі пісалі, што фільм вельмі дакладна перадае стагнацыю позняга брэжнеўскага застою, а персанаж Алега Янкоўскага — адзін з рэдкіх і ранніх прыкладаў савецкага антыгерая. Але нягледзячы на савецкі пашпарт героя Алега Янкоўскага, крызіс ідэнтычнасці — гэта ўніверсальная чалавечая гісторыя. Фільм і сёння не састарэў і глядзіцца з цікавасцю. Дарэчы, гэта і акцёрская вяршыня артыста.
Сёння «Палёты ў сне і наяве» лічыцца «расійскай класікай»: зняты на рускай мове, з мноствам расійскіх зорак (Алег Табакоў, Мікіта Міхалкоў, харкаўчанка Людміла Гурчанка), ён распавядае пра так званую «рускую тугу»; гэты фільм прысвоены расійскай культурай як правапераемніцай савецкай культуры. Тым часам фільм — украінскі: яго здымалі украінскі рэжысёр і аператар — ураджэнец Гуляйполя і жыхар сталічнай Русаноўкі, вядомы майстар Вілен Калюта. Здымалі таксама на украінскай студыі і ў украінскіх гарадах Кіеве, Харкаве і Адэсе.