Колькі «пенсійных пастак» падсцерагае беларусаў у 2026 годзе

• 14.01.2026, 18:55

У іх могуць трапіць нават тыя, хто мае дастатковы працоўны стаж.

У Беларусі пенсійны ўзрост для жанчын складае 58 гадоў, для мужчын — 63 гады. Аднак гэта не азначае, што пасля яго дасягнення ўсім без выключэння варта разлічваць на выплату пенсіі. Існуе шэраг «пастак», у якія могуць патрапіць нават тыя, хто мае дастатковы працоўны стаж і лічыць, што ім цалкам хапае страхавога стажу, каб прэтэндаваць на пенсійнае забеспячэнне.

Што гэта за «пасткі» і як у іх не апынуцца, разбіраўся Myfin.

«Пастка» маленькай зарплаты

На памер пенсіі ўплываюць два важныя фактары — працоўны стаж, які складае мінімум 20 гадоў для жанчын і 25 гадоў для мужчын, а таксама страхавы стаж, аднолькавы для ўсіх (не менш за 20 гадоў). Для некаторых катэгорый грамадзян (напрыклад, шматдзетныя маці) памер працоўнага і страхавога стажу паменшаны.

У працоўны стаж уваходзяць не толькі перыяды афіцыйнага працаўладкавання, але і дэкрэтны адпачынак, тэрміновая служба ў арміі, навучанне на дзённай форме ў ВНУ і ССНУ, догляд за блізкімі і нават перыяд атрымання дапамогі па беспрацоўі (на тэрмін да 6 месяцаў). Страхавы стаж, у сваю чаргу, фарміруецца з перыядаў, калі будучы пенсіянер плаціць узносы ў ФСЗН. З 1 студзеня 2020 года ў страхавы стаж, акрамя працы, таксама ўключаецца служба ў арміі, а з 2025 года — перыяды, калі налічваліся дапамогі па часовай непрацаздольнасці, па цяжарнасці і родах асобам, якія падлягаюць дзяржаўнаму сацыяльнаму страхаванню.

Пры гэтым важна, каб штомесячны даход, з якога ўтрымліваюцца ўнёскі ў пенсійны фонд, быў не менш за адну мінімальную заработную плату (з 1 студзеня яе памер складае 858 рублёў). Іншымі словамі, калі чалавек працуе па грамадзянска-прававым дагаворы і яго сумарны гадавы даход да выплаты падаткаў у 2026 годзе складзе менш за 10 296 рублёў (858 рублёў × 12 месяцаў), страхавы стаж будзе паменшаны прапарцыйна заработку з прымяненнем паніжальнага каэфіцыента.

Гэта адна з самых распаўсюджаных пенсійных пастак, у якую трапляюць не толькі тыя, хто працуе па дагаворах падраду і, як правіла, не мае фіксаванага даходу. Страхавы стаж будзе меншы і ў супрацоўнікаў, якія працуюць па працоўных дагаворах з занятасцю на 0,75, 0,5 або 0,25 стаўкі, калі іх даход да выплаты падаткаў складае менш за 1 МЗП.

Пры разліку памеру страхавых узносаў для тых, хто працуе па працоўным дагаворы або дагаворы падраду, трэба ўлічваць, што іх агульны памер складае 35 %. Але з іх толькі 29 % ідзе на пенсійнае страхаванне (28 % сплачвае працадаўца, 1 % — супрацоўнік), а 6 % накіроўваюцца на сацыяльнае страхаванне (аплата бальнічнага, дэкрэтных адпачынкаў і г. д.).

Падводныя камяні пры фарміраванні пенсій у ІП

Першая і даволі распаўсюджаная пенсійная пастка для прадпрымальнікаў, якія пачыналі свой бізнес яшчэ ў 90-я, заключаецца ў адсутнасці патрабавання абавязкова плаціць страхавыя ўнёскі да 2002 года. Хтосьці ў свой час рабіў гэта добраахвотна, хтосьці адмаўляўся, лічачы, што яму яшчэ рана думаць пра пенсію. Так ці інакш, перыяд працоўнай дзейнасці да 2002 года ў многіх ІП сёння не ўваходзіць у страхавы стаж, і разлічваць на яго пры афармленні пенсіі не варта.

Другая «пастка» звязана са змяненнямі ў дзеючым заканадаўстве, дзякуючы якім прадпрымальнікі, што плацяць падаходны падатак, з жніўня 2025 года атрымалі пэўнае паслабленне ў пытанні налічэння страхавых узносаў. Калі іх гадавы даход не перавышае 12 МЗП (10 296 рублёў), страхавыя ўзносы налічваюцца толькі на фактычна заробленую суму.

Раней незалежна ад узроўню даходу іх трэба было плаціць у памеры 35 % ад гадавой сумы ў 12 МЗП. Гэта азначае, што калі сумарны гадавы даход прадпрымальніка (не распаўсюджваецца на тых, хто плаціць адзіны падатак) складае менш за 12 МЗП, памер страхавога стажу будзе аўтаматычна скарочаны.

Прыклад. За 2026 год прадпрымальнік атрымаў даход у памеры 6 МЗП, або 5148 рублёў. Адпаведна, яму трэба будзе заплаціць страхавыя ўнёскі ў памеры 1801 рубля (35 %, з якіх 29 % — адлічэнні на пенсійнае страхаванне). Але пры гэтым яго страхавы стаж за год паменшыцца ўдвая і складзе ўсяго 6 месяцаў, бо да яго будзе прымяняцца каэфіцыент 0,5.

Рамеснікі і прадстаўнікі аграэкатурызму

Абавязковае сацыяльнае страхаванне для рамеснікаў і ўладальнікаў аграсядзіб было ўведзена толькі з 1 кастрычніка 2024 года. Да гэтага яны маглі самастойна плаціць узносы ў ФСЗН і, калі рабілі гэта, у будучыні змогуць пазбегнуць пенсійнай пасткі. У адваротным выпадку ўладальнікам аграсядзіб, пачынаючы з 2006 года, і рамеснікам, пачынаючы з 2017 года, страхавы стаж залічвацца не будзе.

З 1 кастрычніка 2024 года рамеснікі і ўладальнікі аграсядзіб абавязаны плаціць страхавыя ўнёскі, разлічваючы іх самастойна, але не менш за 29 % ад МЗП штомесяц. Такім чынам, пасля 2024 года пенсійная пастка гэтым катэгорыям плацельшчыкаў не пагражае.

А што з плацельшчыкамі НПД?

Памер абавязковых страхавых узносаў для плацельшчыкаў падатку на прафесійны даход (НПД) разлічваецца наступным чынам: агульны падатак складае 10 % ад даходу за месяц, з іх 6 % — адлічэнні ў ФСЗН. Пры гэтым трэба ўлічваць, што часта штомесячны даход плацельшчыка НПД не дазваляе яму сфарміраваць мінімальную суму страхавых узносаў, дастатковую для атрымання страхавога стажу ў поўным аб’ёме.

У 2026 годзе мінімальная сума страхавых узносаў для таго, каб страхавы стаж залічваўся ў поўным аб’ёме, складае 248,82 рубля, гэта значыць 29 % ад МЗП. Такім чынам, штомесячна плацельшчыку НПД неабходна зарабляць не менш за 4147 рублёў, каб за кошт 6 % ад гэтай сумы закрыць пытанне з фарміраваннем страхавога стажу ў поўным аб’ёме. Калі не скарыстацца магчымасцю дадаткова аплачваць узносы ў ФСЗН на добраахвотнай аснове, можна трапіць у пенсійную пастку, пры якой страхавы стаж будзе разлічвацца прапарцыйна ўнесеным сродкам.

Самазанятыя і пенсіі

У 2026 годзе па-ранейшаму захоўваецца дастаткова вялікі пералік відаў дзейнасці для самазанятых, якія могуць плаціць не НПД, а адзіны падатак. Яго стаўка залежыць ад віду паслуг, што прадастаўляюцца, і месца рэгістрацыі падаткаплацельшчыка. Аднак адзіны падатак не ўключае ў сябе адлічэнні ў ФСЗН. Таксама самазанятыя, што плацяць адзіны падатак, не абавязаны рабіць уклады ў ФСЗН, хаця маюць магчымасць рабіць гэта ў добраахвотным парадку.

Таму калі падаткаплацельшчык зарэгістраваны як самазаняты і не плаціць страхавыя ўнёскі і не мае іншых крыніц даходу (напрыклад, не працуе па працоўным дагаворы або дагаворы падраду), зарабіць страхавы стаж яму не атрымаецца.

Як пазбегнуць праблем з налічэннем пенсіі ў будучыні?

У адрозненне ад жыхароў шэрагу краін (напрыклад, Расіі), некаторыя беларусы атрымалі магчымасць самастойна ўносіць дадатковыя сродкі ў ФСЗН на пенсійнае страхаванне толькі ў жніўні 2025 года. Аднак ёсць нюанс: зрабіць гэта заднім лікам і, напрыклад, пералічыць страхавыя ўнёскі за 2022–2024 гады не атрымаецца. За 2025 год самастойна даплаціць страхавыя ўнёскі можна да 31 сакавіка 2026 года, але не ўсім катэгорыям падаткаплацельшчыкаў.

Навіна ў першую чаргу закранула самазанятых, якія плацяць НПД. Пытанне вырашаецца аўтаматычна, разлікі будуць даступныя па заканчэнні справаздачнага года ў асабістым кабінеце на партале ФСЗН з указаннем сумы, якую можна даплаціць самастойна, каб не страціць страхавы стаж. Для самазанятых на адзіным падатку, якія хочуць зарабіць страхавы стаж, як і раней, неабходна звярнуцца ў ФСЗН па месцы рэгістрацыі ў якасці падаткаплацельшчыка з заявай, падаўшы інфармацыю аб уплаце адзінага падатку, а затым аплаціць налічаныя страхавыя ўнёскі любым зручным спосабам.

Магчымасць плаціць страхавыя пенсійныя ўнёскі вышэй за абавязковую суму маюць і прадпрымальнікі, для чаго трэба звярнуцца ў ФСЗН. З жніўня 2025 года ў ІП, якія плацяць падаходны падатак, таксама з’явілася магчымасць уключыць страхавыя ўнёскі ў выдаткавую частку, каб паменшыць падаткаабкладаемую базу.

Акрамя таго, з жніўня 2025 года плаціць страхавыя ўнёскі самастойна могуць грамадзяне, якія:

атрымліваюць даход ад вядзення асабістых падсобных гаспадарак;

рэалізуюць лекавыя расліны, дзікарослыя ягады, арэхі і іншыя плады, грыбы, іншую дзікарослую прадукцыю;

ажыццяўляюць дзейнасць трэцейскіх суддзяў і медыятараў.

А вось даплаціць страхавыя ўнёскі тым, хто працуе па найме або па грамадзянска-прававым дагаворы, самастойна не атрымаецца. Для таго каб гэтай катэгорыі падаткаплацельшчыкаў у будучыні не страціць страхавы стаж, варта паклапаціцца пра дадатковую крыніцу заробку, якая дазволіць рабіць больш высокія адлічэнні ў ФСЗН.

Праверыць памер свайго працоўнага і страхавога стажу можна анлайн, скарыстаўшыся дадаткам ФСЗН, або асабіста звярнуцца ў аддзел па працы, занятасці і сацыяльнай абароне па месцы жыхарства, маючы пры сабе пашпарт і картку з уліковым нумарам падаткаплацельшчыка (УНП).