Навукоўцы выявілі пяць этапаў развіцця мозгу на працягу ўсяго жыцця чалавека
- 13.01.2026, 23:29
Прааналізаваны даныя МРТ тысяч людзей — ад немаўлят да 90-гадовых.
Структурнае развіццё чалавечага мозгу адбываецца не плыўна і лінейна, а праз серыю выразна адмежаваных этапаў з «паваротнымі пунктамі». Да такой высновы прыйшлі даследчыкі, прааналізаваўшы даныя МРТ тысяч людзей — ад немаўлят да 90-гадовых. Архітэктура мазгавых сетак праходзіць праз пяць фаз, падзеленых узроставымі межамі каля 9, 32, 66 і 83 гадоў. Праца апублікавана ў часопісе Nature Communications (NatCom).
Раней лічылася, што мозг развіваецца па адносна гладкай траекторыі: хуткі рост у дзяцінстве, пік у дарослым узросце і паступовы спад у старасці. Аднак такія мадэлі, паводле аўтараў, спрашчаюць рэальную карціну і не ўлічваюць складаныя нелінейныя перабудовы. Новае даследаванне прапануе «карту нормы» — базавае апісанне таго, як у сярэднім змяняецца арганізацыя мозгу на працягу ўсяго жыцця.
«Мы даўно ведаем, што сувязі ў мозгу змяняюцца з узростам, але нам не хапала разумення агульных заканамернасцяў гэтых змяненняў, — патлумачыла вядучая аўтарка працы Алекса Мауслі, постдактарант Кембрыджскага ўніверсітэта. — Гэта важна, таму што арганізацыя мазгавых сетак звязана з нейраразвіццём, псіхічнымі засмучэннямі і неўралагічнымі захворваннямі».
Каманда аб’яднала даныя дзевяці нейравізуалізацыйных праектаў, атрымаўшы выбарку з 4216 чалавек ва ўзросце ад 0 да 90 гадоў. Для пабудовы «эталоннай» траекторыі былі адабраны 3802 сканы нейратыповых удзельнікаў. Навукоўцы выкарыстоўвалі дыфузійна ўзважаную МРТ, якая дазваляе картаваць белую рэчавіну — праводныя «кабелі» мозгу, што злучаюць розныя вобласці.
Аналіз выявіў чатыры ключавыя пункты, якія падзяляюць пяць этапаў. Першы цягнецца ад нараджэння да прыблізна 9 гадоў і звязаны з хуткім фармаваннем і «прарэджваннем» сувязяў: эфектыўнасць зніжаецца, а лакальная спецыялізацыя расце. Другі этап — ад 9 да 32 гадоў — аказаўся нечакана доўгім і нагадвае зацягнуты «структурны падлеткавы ўзрост»: мозг актыўна павышае інтэграцыю сетак і эфектыўнасць перадачы інфармацыі. Паварот каля 32 гадоў стаў самым выяўленым за ўсё жыццё.
Трэці этап (32–66 гадоў) характарызуецца адноснай стабільнасцю і паступовым ростам сегрэгацыі сетак, што супадае з псіхалагічнымі данымі аб стабілізацыі рыс асобы і кагнітыўных функцый. Чацвёрты этап (66–83 гады) адлюстроўвае пачатак узроставых змяненняў і зніжэнне цэласнасці сетак. Нарэшце, пасля 83 гадоў назіраецца далейшае паслабленне глабальнай злучанасці, пры якім узроставая дынаміка становіцца менш выразнай.
Важна, што гэтыя структурныя «вяхі» супадаюць з біялагічнымі і сацыяльнымі рубяжамі — пубертатам, пікам фізічнага развіцця, выхадам на пенсію. Пры гэтым аўтары падкрэслілі: гаворка ідзе выключна пра архітэктуру мозгу, а не пра паводзіны або ўзровень сталасці.